مطالعات معماری ایران

مطالعات معماری ایران

بازتعریف محدودۀ قیصریه در بازار کاشان و شکل‌گیری یک مرکز جدید شهری در نیمۀ دوم دورۀ قاجاریه

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ‌ارشد مطالعات معماری ایران، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی
2 دانشیار، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی
3 دانشیار، گروه تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکدۀ امام خمینی و انقلاب اسلامی
چکیده
قیصریۀ کاشان بازاری مجلل بود که وزیر کاشان در دورۀ شاه‌عباس اول احداث کرد. این بازار تا انتهای دورۀ قاجاریه به‌مرور فراموش شد، اما نام قیصریه بر محدوده‌ای مهم در میان بازار کاشان باقی ماند. هدف پژوهش حاضر بررسی روند اهمیت یافتن محدودۀ بلافصل بازار قیصریه در نیمۀ دوم دورۀ قاجاریه و شناخت تعریف جدیدی است که این محدوده در شهر می‌یابد. به این منظور، با راهبردی تاریخی و ازطریق جست‌وجوی شواهد در منابع دست‌اول، تحلیل اطلاعات به‌دست‌آمده و تطبیق یافته‌ها با یکدیگر، خصوصیات و کارکردهای فضاهای محدوده و فعالیت‌های اشخاصِ مرتبط با آن‌ها برای مشخص شدن جایگاه این فضاها در شهر بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه بازار قیصریه در دورۀ قاجاریه عظمتِ پیشین را نداشت موقعیت چهارسوی این بازار، در محل تلاقی دو شریان اصلی شهر کاشان، باعث شد محدودۀ بلافصل آن روزبه‌روز مهم‌تر شود. در نیمۀ دوم دورۀ قاجاریه مدرسۀ میان‌چال به یک مرکز مذهبی، آیینی و اجتماعی تبدیل شد که علمای معتبری از یک خانواده اداره‌اش می‌کردند. با احداث سه تیمچه، محدوده به یک مرکز مهم تجاری، به‌ویژه برای دادوستد پارچه تبدیل شد. مدرسه و تیمچه‌ها به بازار میان‌چال و بازار بزازها باز می‌شدند؛ لذا این راسته‌ها عظیم‌تر و منظم‌تر از سایرین بودند. محل اتصال این دو راسته آن‌قدر پررفت‌وآمد بود که سه کتیبه، با محتوای فرمان شاهی و احکام حکومتی، آنجا نصب شد تا در دید عموم مردم باشد. کارکرد تیمچۀ امین‌الدوله به تجارت محدود نشد و این تیمچه در مراسم عزاداری مردم کاشان و نظم ‌دادن به آن نقش داشت و یک مرکز آیینی نیز بود. به‌این‌ترتیب، قیصریه دیگر مجموعه‌ای نبود که یک نفر آن را آباد کرده باشد، بلکه مداخلات اشخاصی با حرفه‌ها، افکار، اهداف و تجربیات گوناگون در این محدوده برای رسیدن به اهداف خود و جایگاه این مداخلات در زندگی مردم کاشان باعث بازتعریف محدودۀ قیصریه و شکل‌گیری یک مرکز جدید شهری در این محدوده شد.
کلیدواژه‌ها

 آزرمی، آذرمیدخت، دخی افشار، هاله باقی، مینا ساسان‌نژاد، و میترا وحدتی. ۱۳۶۴. بررسی معماری بازار کاشان. ج۱. ش سند ۱/۱۸۲۱. مرکز اسناد و تحقیقات دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی.
 ابوالفضلی. پروندۀ ثبت اثر در فهرست آثار ملی؛ مسجد تبریزی‌ها. ش۹۷۲. ادارۀ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان کاشان.
 اصفهانیان، اکبر. آبان 1403. گفت‌وگوی شخصی با یاسمن صفیان. کاشان: حجرۀ اصفهانیان در تیمچۀ امین‌الدوله.
 اصفهانیان، کریم، بهرام غفاری، و علی عمران. ۱۳۸۵. اسناد تاریخی خاندان غفاری (سال‌های ۱۲۴۳ تا ۱۳۲۷ق). با همکاری علی عمران. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
 اصفهانیان، کریم، و قدرت‌الله روشنی (زعفرانلو). ۱۳۴۶. مجموعۀ اسناد و مدارک فرخ‌خان امین‌الدوله. تهران: دانشگاه تهران.
 امینیان، سیف‌الله. آبان ۱۴۰۳. گفت‎وگوی شخصی با یاسمن صفیان. کاشان: اتاق بازرگانی کاشان.
 بیرشک، ثریا. 1374. نقشۀ کاشان قدیم. مهندسان مشاور شهر و خانه.
 بیرشک، ثریا. ۱۳۸۵. چگونگی روند توسعه و تکامل شکل‌گیری شهر کاشان در بستر تاریخ؛ کتاب اول: از آغاز تا آخر دورۀ سلجوقیان. مجموعه‌ مقالات کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران. کرمان، ارگ بم، ج۳، ۳۷۹‌-۳۹۹. تهران: رسانه‌پرداز.
 بیرشک، ثریا. ۱۳۹۹. کاشان (روند شکل‌گیری و توسعۀ شهر کاشان در بستر تاریخ). تهران: سازمان عمران و بهسازی شهری.
 بیضایی، حسین پرتو. ۱۴۰۰. کاشانۀ دانش. کاشان: ارمغان ادب.
 پروندۀ ثبت اثر در فهرست آثار ملی؛ تیمچه برقی. ۱۳۸۱. دانشنامۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران. https://iranarchpedia.ir/entry/21786 (دسترسی در تاریخ ۳/۷/۱۴۰۴).
 پروندۀ ثبت اثر در فهرست آثار ملی؛ کاروان‌سرای ملک (برقی). ۱۳۸۲. واحد دفتر فنی ادارۀ میراث‌فرهنگی کاشان. ش۱۱۵۶۸. ادارۀ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان کاشان.
 جیحانی، حمیدرضا، پریچهر شفیعی، سید جمال سید هاشمی، و علی عمرانی‌پور. 1399. مطالعۀ جایگاه بازار در فرایند تغییر ساختار فضایی شهر کاشان. نشریۀ علمی معماری اقلیم گرم و خشک، ش. ۱۱: 77ـ108.
 حاجی‌قاسمی، کامبیز و دیگران. ۱۳۸۳. گنجنامه بناهای بازار. بخش دوم. تهران: ستارۀ سبز.
 خوزانی صفاهانی، فضلی بیگ. ۱۳۹۴. افضل‌ التواریخ. ویرایش کیومرث قرقلو. انگلستان: کمبریج.
 دستخط شاه، تلگراف‌های مقامات حکومت، تجار و رعایا از کرمان، اصفهان و کاشان به امین‌السلطان و سایرین. سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. ش سند ۷۹۱۶/۲۹۵.
 دیولافوا، ژان. ۱۳۳۲. سفرنامۀ مادام دیولافوا. ترجمۀ همایون فره‌وشی. تهران: خیام.
 سادات، سید محمود. 1397. صحت‌سنجی گزارش‌های کتاب کلمات انجمن با اسناد آرشیوی در باب تاریخ کاشان در عصر قاجار. کاشان‌شناسی، ش. ۲۱: ۳‌ـ۳۰.
 سرابی، حسین بن عبدالله. ۱۳۴۴. مخزن‌ الوقایع؛ شرح مأموریت و مسافرت فرخ‌خان امین‌الدوله. به کوشش کریم اصفهانیان و قدرت‌الله روشنی. تهران: دانشگاه تهران.
 صباحی بیدگلی، سلیمان. ۱۳۹۵. دیوان صباحی بیدگلی. ویرایش عبدالله مسعودی آرانی. تهران: اسوه.
 صفیان، یاسمن، حمیدرضا جیحانی، و سید محمود سادات. 1404. قیصریۀ بازار کاشان؛ شناسایی و بررسی تحولات تا انتهای دورۀ قاجاریه. کاشان‌شناسی، ش. 35.
 صفیان، یاسمن. ۱۴۰۴. قیصریۀ بازار کاشان: بازتعریف محدوده و شکل‌گیری یک مرکز جدید شهری در نیمۀ دوم دورۀ قاجاریه. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد مطالعات معماری ایران. استاد راهنما: حمیدرضا جیحانی. استاد مشاور: سید محمود سادات. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی.
 ضرابی، عبدالرحیم. 1356. تاریخ کاشان. به کوشش ایرج افشار. تهران: امیرکبیر.
 عکس هوایی سال ۱۳۳۵ کاشان، سازمان نقشه‌برداری کشور.
 غفاری، محمدعلی. ۱۳۶۱. خاطرات و اسناد محمدعلی غفاری؛ نایب اول پیشخدمت‌باشی (تاریخ غفاری). به کوشش منصوره اتحادیه (نظام‌مافی) و سیروس سعدوندیان. تهران: تاریخ ایران.
 فرهادی‌وند، آمنه، و حمیدرضا جیحانی. 1401. مطالعۀ آسیب‌شناختی بازار پانخل کاشان. اثر، ش. 97: 401ـ426.
 فیگوئروا، دن گارسیا د سیلوا. ۱۳۶۳. سفرنامۀ دن گارسیا دسیلوا فیگوئروا؛ سفیر اسپانیا در دربار شاه‌عباس اول. ترجمۀ غلامرضا سمیعی. تهران: نو.
 مدنی کاشانی، ملا عبدالرسول. ۱۳۷۸. تاریخ اشرار کاشان. به اهتمام حسینعلی پورمدنی. کاشان: مرسل.
 مدنی کاشانی، ملا عبدالرسول. ۱۴۰۰. کلمات انجمن. به کوشش سید محمود سادات بیدگلی. تهران: شیرازۀ کتاب ما.
 مشکی، محمدعلی. خرداد ۱۴۰۳. گفت‌وگوی شخصی با یاسمن صفیان. کاشان: دکان عتیقه‌فروشی محمدعلی مشکی در بازار میان‌چال.
 مشهدی نوش‌آبادی، محمد، و محمد خداداد. 1394. توغ‌های نفیس و تاریخی شهرستان‌های کاشان، آران و بیدگل و نطنز. پژوهش‌نامۀ کاشان، ش. ۱۴: 140‌ـ182.
 مصالحه‌نامۀ واگذاری قسمتی از سرای امین‌الدوله. ۱۳۴۱ق. سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. ش سند ۳۰۰۴۰/۹۹۹.
 معتمدی، سید حسین. ۱۳۷۸. عزاداری سنتی شیعیان: در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و کشورهای جهان: تحقیقی و تاریخی. قم: عصر ظهور.
 میر تقی‌الدین کاشانی. ۱۳۹۳. خلاصة الاشعار و زبدة الافکار (بخش کاشان). به کوشش عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی. تهران: سفیر اردهال.
 نایب‌السلطنه. تلگراف‌های شاه، مستوفی‌الممالک، نایب‌السلطنه، امین‌السلطان، سپهسالار، امین‌الملک، معتمد‌الملک، اعتضاد‌السلطنه به مقامات کشوری و لشکری قم، اصفهان، کاشان، بوشهر. سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. ش سند ۷۶۸۳/۲۹۵.
 نایب‌السلطنه. 1296ق. دس‍ت‍ور اک‍ی‍د ن‍ای‍ب‌‌ال‍س‍ل‍طن‍ه‌ ب‍ه‌ اع‍ت‍ض‍ادال‍دول‍ه‌ م‍ب‍ن‍ی‌ب‍ر ح‍ف‍ظ ن‍ظم‌ در م‍ج‍ال‍س‌ روض‍ه‌ و ت‍ع‍زی‍ه‌ و ج‍ل‍وگ‍ی‍ری‌ از ح‍رک‍ت‌ دس‍ت‍ه‌ج‍ات‌ س‍ی‍ن‍ه‌زن‍ی‌ ب‍ه‌ م‍ح‍ل‍ه‌ه‍ای‌ م‍خ‍ت‍ل‍ف‌/ ۱۲۹۶ق‌/ ت‍ه‍ران‌، ک‍اش‍ان‌. سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. ش سند ۱۴۲۵/۲۹۵.
 نراقی، حسن. ۱۳۴۵. تاریخ اجتماعی کاشان. تهران: دانشگاه تهران.
 نراقی، حسن. ۱۳۴۸. آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز. تهران: سازمان چاپ مشعل.
 نقشۀ کلی بازار کاشان. ادارۀ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان کاشان.
 نهاوندی، ملاعبدالباقی. ۱۹۲۴. مآثر رحیمی. به سعی و تصحیح محمد هدایت حسین. کلکته: مطبع بپتس مشن.
 وقف املاکی جهت بنای مسجد و خانقاه در کاشان‌. ۸۷۷ق. سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. ش سند ۷۱/۹۹۷.
 Dieulafoy, Jane. 1887. La Perse, la Chaldée et la Susiane : relation de voyage. Paris : Librairie Hachette et Cie.
 Dieulafoy, Jane, and Marcel Dieulafoy. 1880-1894. Album Dieulafoy. Perse 1. Cariatide, bibliothèque numérique de l'INHA, NUM 4 PHOT 018 (1). https://bibliotheque-numerique.inha.fr/idurl/1/62746 (accessed ‎February ‎20, ‎2026).
 Neglia, Giulia Annalinda. 2018. Water Channels, Routes and Urban Landscape. Interpreting the Urban Fabric of the Traditional City of Kashan. In Kashan: An Iranian City in Change, 61-106. Berlin: EB-Verlag Dr. Brandt.