مطالعات معماری ایران

مطالعات معماری ایران

تاریخ‌شناسی معماری مسجد جامع آمل و نسبت آن با شهر در سده‌های نخست هجری

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
دانشیار، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
چکیده
هنگامی که طبرستان به‌ حاکمیت خلافت اسلامی الحاق شد، بیشتر از یک سده از تسلط تازیان بر ایران می‌گذشت و در این مدت دگرگونی‌های اجتماعی و فضایی به‌تدریج در شهرهای مهم ایران روی داده بود. طبرستان که در پناه رشته‌کوه شمال ایران و زیر قدرت اسپهبدان قرار داشت، با وجود کشمکش‌ها، تا حدودی برکنار از تغییرات ماند. بیشترین آگاهی از وضعیت این روزگار، از صحایف تاریخ‌نامه‌ها فهمیده می‌شود و کمترین آگاهی از راه شواهد معماری و باستان‌شناسی به‌ دست می‌آید. رویدادهای طبیعی و انسانی و درمجموع، دست تطاول روزگار شواهد قدیم را به‌ویژه در پهنۀ جلگه و شهرها پریشان کرده و همچنین پژوهش‌های هدفمند و دامنه‌دار کمتر صورت گرفته است. شهر آمل مرکز طبرستان و از شهرهای بااهمیت آن در روزگار باستان و سده‌های نخستین پس از اسلام به ‌شمار می‌رفت. از نخستین اقدامات عمّال خلیفه در طبرستان، بنیاد مسجد جامع در میانۀ سدۀ دوم هجری بود. ازاین‌رو این فرض را می‌توان طرح کرد که مسجد جامع نقطه‌ای کلیدی در فهم تحول شهر ساسانی به شهر دورۀ پساساسانی است. با طرح این پرسش که مسجد جامع آمل در سده‌های نخست هجری ازنظر معماری چه مشخصاتی داشته و نسبت آن با شهر چه بوده است؟ برای پاسخ به ‌این پرسش، تحقیق به روش پژوهش «تاریخی‌ـ‌تفسیری» و با رویکرد میان‌رشته‌ای، که فهم رابطۀ درهم‌تنیده مسجد و شهر را میسر می‌سازد، پیش رفته است. منابع قابل بررسی و تحلیل، کتب جغرافیای تاریخی و تاریخ‌نامه‌های محلی نظیر تاریخ طبرستان بوده است. نتایج نشان می‌دهد این مسجد به‌گمان از گونۀ شبستانی با صحنی در میان بود و چندی بعد با برپایی مقصوره تحول یافت. نطفۀ آغازین تحول شهر ساسانی به پس از اسلام، از مسجد جامع، که در بافت درون شارستان بنیاد شد، بسته شد و به دیگر بخش‌ها تسری یافت؛ ازجمله اینکه بازار با راسته‌هایی در پیرامون مسجد جامع شکل گرفت.
کلیدواژه‌ها

ابن‌خردادبه. 1370. مسالک و ممالک. برگردان حسین قره‌چانلو، از روی متن تصحیح‌شدۀ دخویه. تهران: مترجم.
ابن‌اسفندیار. 1366. تاریخ طبرستان. تصحیح عباس اقبال. به ‌اهتمام محمد رمضانی. تهران: کلالۀ [پدیده] خاور.
ابن‌حوقل. 1366. سفرنامه ابن‌حوقل؛ ایران در صورة الارض. برگردان و توضیح جعفر شعار. چ2. تهران: امیرکبیر.
ابن‌رسته، احمد بن عمر. 1380. الأعلاق النفیسه. برگردان و تعلیق حسین قره‌چانلو. چ2. تهران: امیرکبیر.
ابن‌فقیه، ابوبکر احمد بن محمد بن اسحاق همدانی. 1349 مختصر البلدان. برگردان ح. مسعود. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم. 1340. مسالک و ممالک. به ‌کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اولیاءالله آملی. 1313. تاریخ رؤیان. به ‌تصحیح و دقت عباس خلیلی. تهران: کتابخانۀ اقبال.
تقوی، عابد، میثم فلاح، و آوا فرجی. 1392. مطالعۀ گونه‌شناسی و گاه‌نگاری نسبی سفالینه‌های مکشوفه از مسجد جامع آمل. چکیدۀ مقالات همایش ملی باستان‌شناسی ایران: دستاوردها و آسیب‌ها. بیرجند: دانشگاه بیرجند.
جیهانی، ابوالقاسم بن احمد. 1368.  اشکال ‌العالم. برگردان علی بن عبدالسلام کاتب. با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری. تهران: آستان قدس رضوی، به‌نشر.
حاجی‌قاسمی، کامبیز. 1383. گنجنامه، مساجد جامع. بخش اول. تهران: دانشگاه شهید بهشتی و روزنه.
خالقی، فاطمه. 1384. اسپی مزگت نگینی در گیلان. مجموعه مقالات سومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. به ‌کوشش باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور. 321‌ـ‌349.
رابینو، یاسنت لویی. 1383. مازندران و استرآباد. ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی. چ4. تهران: علمی و فرهنگی.
رجبی، پرویز. 1398. «ارش». در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی. انتشار برخط به نشانی: www.cgie.org.ir
ستوده، منوچهر. 1375. از آستارا تا استارباد، آثار و بناهای تاریخی مازندران غربی. چ2. تهران: آگاه؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
شایان، عباس. 1316. مازندران، اوضاع جغرافیایی و تاریخی. چاپخانۀ باقرزاده، مؤلف.
شیدفر، محمدرضا و دیگران. 1393. معرفی برخی بناهای تاریخی آمل. گنج‌نوشت؛ گفتارهایی در گسترۀ فرهنگ بومی/ ملی. به‌ کوشش نصرالله هومند. آمل: طالب آملی و بنیاد فرهنگ آمل.
علامه، صمصام‌الدین. 1328. یادگار فرهنگ آمل. تهران: ناشر مؤلف، چاپ تابان.
قائمی، جمشید. 1395. تمیشه. در دانشنامۀ گلستان (جرجان و استرآباد). گرگان: بنام. 360‌ـ‌370.
قوچانی، عبدالله، و باقر شیرازی. 1375. بررسی کتیبه‌های مجموعه نطنز و مسجد جامع نایین. اثـر، ش. 26 و 27، 132ـ142.
گُدار، آندره. 1385. آثار ایران. ترجمۀ ابوالحسن سرومقدم. تهران: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
گلمبک، لیزا و دونالد ویلبر. 1374. معماری ایران و توران در دورۀ تیموری. ترجمۀ کرامت‌الله افسر. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
مرعشی، سید ظهیرالدین. 1368. تاریخ طبرستان و رؤیان و مازندران. به‌ کوشش محمدحسین تسبیحی. چ3. تهران: شرق.
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. 1361. احسن ‌التقاسیم فی معرفة ‌الأقالیم. جلد 1 و 2، برگردان علینقی منزوی. تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
مهجوری، اسمعیل. 1345. تاریخ مازندران. ساری: مؤلف.
میرحسینی، محدثه. 1396. مسجد جامع گرگان. در دانشنامۀ گلستان (جرجان و استرآباد). ج3، گرگان: بنام. 167‌ـ‌186.
مینوی، مجتبی، و صادق هدایت. 1342. مازیار. تهران: امیرکبیر.
ناصرخسرو، قبادیانی بلخی. 1384. سفرنامه. تصحیح محمد دبیرسیاقی. چ8. تهران: زوار.
نیک‌زاد آملی، میرسعید. 1370. تاریخ آمل تا زمان جریر طبری. در قلمرو مازندران. به کوشش حسین صمدی. قائم‌شهر: نقش جهان. 84‌ـ‌149.
یوسفی‌فر، شهرام، و معصومه یدالله‌پور. 1388. بررسی مسجد ـ مدرسه‌های وقفی جامع و آقاعباس در بافت مرکزی شهر آمل. گنجینۀ اسناد 19 (3)، 25‌ـ‌52.
Abbot, K. E. 1902. Narrative of a Journey from Tabriz along the Shorts of the Caspian Sea to Tehran.
Blair, Sheila S. 1985 A. The Ilkhanid Shrine Complex at Natanz, Iran. Harvard University. 
Herbert, Thomas. 1910. Travels in Persia, 1627- 1629. London. Edited by Sir E. Denison Ross and Ellen Power. London: George Routledge and Sons, LTD.
Ghirshman, R. 1947-8. Une Mosquee de Suse de debut de 1’Hegire. Buletin d’Etudes Orientales, xii, 78-79.
Whitehouse, David. 1980. The Congregational Mosque of Siraf and its Monumental Inscription and other mosques from the 9 to the 12 centuries. London.