مدارس شهر یزد در روزگار آل کاکویه و اتابکان: بازشناسی معماری و فهم ماهیت مدارس برپایۀ گزارش‌های تاریخی و شواهد محیطی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 هیأت علمی پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی کشور

2 دانش آموختۀ رشتۀ مطالعات معماری

10.22052/jias.2024.253321.1234

چکیده

با تشکیل فرمانروایی کاکوییان در منطقۀ یزد، شهر یزد که پیش از آن به «کثه» معروف بود، رونق یافت و حیات تازه ای را آغاز کرد که بر نحوۀ توسعه و سرنوشت آیندۀ شهر اثر می گذاشت. در زمان کاکوییان آبادانیِ شهر و روستاهای تابعِ آن از سر گرفته شد. «مدرسه» یکی از گونه‌بناهای شاخصی است که مورخانِ تواریخ یزد به برپایی آنها در این دوره اشاره کرده‌اند. اتابکان دنبالۀ کار کاکوییان را گرفتند و علاوه‌بر ایجاد بناها و توسعۀ زیرساخت‌های شهری، مدارسی هم ساختند. کاکوییان و اتابکان چند مدرسه و کجا و با چه هدفی و با چه ویژگی‌های کالبدی و کارکردی‌ای ساختند؟ این‌ها پرسش‌های پژوهش هستند. هدف از پژوهش پیگیری چیستی و کارکرد این مدارس و ویژگی‌های معماری است. روش پژوهش «تاریخی‌ـ‌تحلیلی» است و داده ها با استناد به گزارش‌های تاریخی و شواهد معماری و شهری فراهم آمده است. براساس جست‌وجوهای انجام شده، نُه مدرسه در سده‌های پنجم تا هشتم هجری در یزد برپا شدند که بانی آن‌ها اُمرایِ کاکویی و اتابک یا نزدیکانشان بودند. برخی از این مدرسه ها در داخل حصار (محلۀ شهرستان) و برخی بیرون حصار یا متصل به دروازه‌ها بنا شدند. کارکرد اصلی این مدارس بیشتر آرامگاهی است و از وجه آموزشی این بناها آگاهی روشنی در دست نیست. این گونه‌بناها آنقدر اهمیت داشتند که با گنبد شاخص و سردر بلند، گاه با دو منار، ساخته می شدند و در منظرۀ شهری چشمگیر بودند. بیشتر مدارس یاد‌شده از بین رفته‌اند و حدس‌هایی دربارۀ وجود آثاری از آن‌ها، مانند مدرسۀ سلطان‌قطب‌الدین، می‌توان زد. مدارس این دوره را می توان نیای مدارس سده‌هایِ بعدی، خصوصاً مدارسِ مظفریان و تیموریان، به حساب آورد.

کلیدواژه‌ها