مساجد جامع شهر کرمان؛ شناسایی و تبیین جایگاه شهری و تاریخی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

مربی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری

چکیده

مساجد جامع در شهرهای قدیم ایران از اندام‌های مهم و اثرگذار به‌ حساب می‌آمدند و همگام با تحولات تاریخی شهر متحول می‌شدند. بنابراین انتظار بر این است که در شهر کرمان نیز چنین فرایندی روی داده باشد. مسجدجامع مظفری کرمان، بنایی نوبنیاد از سدۀ هشتم هجری قمری است که امروزه به‌خوبی شناخته شده است. این بنا در حدود شرقی شهر قدیم قرار دارد و از زمان بنیان نمازجمعه در آن برگزار می‌شد. از وضع مسجدجامع پیش از این سده آگاهی واضحی ارائه نشده است. هدف از این پژوهش، فهم پیشینه و جایگاه مسجدجامع در شهر کرمان در ارتباط با مسائل شهر و معماری در اعصار گوناگون است. با طرح این پرسش که پیشینۀ نهاد مسجدجامع در شهر کرمان چیست و از چه جایگاهی در شهر برخوردار بوده است؟ از آنجا که این پژوهش به موضوعی از گذشته و روزگاران تاریخی می‌پردازد و با شرح و تحلیل داده‌های دست اول تاریخی و جست‌وجوی شواهد مربوط به آن می‌توان به پاسخ پرسش و تبیین موضوع دست زد، پژوهش به روش «تفسیری‌تاریخی» پی گرفته می‌شود. با اینکه منابع تاریخی در بازگویی رویدادهای پس از اسلام شهر کرمان ساکت نبوده و به‌ویژه تاریخ‌نامه‌های محلی چندی نوشته شده، در باب مسجدجامع شهر به سکوت یا اختصار بسنده کرده‌اند. نتیجۀ این پژوهش نشان از وجود دست‌کم بنیاد چهار بنای مسجدجامع در شهر کرمان از سدۀ نخستین هجری قمری تا میانۀ سدۀ هشتم هجری قمری است که عبارت‌اند از: مسجدجامع نخستین، مسجدجامع ملک، مسجدجامع درب نو و مسجدجامع مظفری. این بناها هم‌زمان در جایگاه مسجدجامع کارکرد نداشتند، بلکه هریک جانشین دیگری می‌شد. به‌لحاظ مکان‌گزینی نیز هریک از مساجد جامع در جای جداگانه‌ای از شهر برپا شده و بر جای مسجد دیگر ساخته نمی‌شدند.

کلیدواژه‌ها