1
گروه معماری، دانشکده عمران و معماری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2
گروه معماری، دانشکده عمران و معماری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
3
پژوهشگر مستقل
10.22052/jias.2026.259445.1577
چکیده
این جستجو تلاش دارد با تأمل بر معنا و ریشهشناسی واژه شادروان، نکاتی را درباب این گونهبنای ازیادرفتة معماری ایرانی آشکار سازد. هرچند معانی متعدد شادروان در فرهنگواژگان امروزی فارسی در وهلة اول ارتباط اندکی میان این واژه و گونة معمارانة موسوم به شادروان نشانمیدهد، قرار دادن این معانی در بستر تاریخی از واقعیت دیگری حکایت میکند. نخست آنکه معانی متعدد واژة شادروان را میتوان به چهار معنای محوری ـکه دربرگیرندة سایر معانی استـ فروکاست. این چهار معنا عبارت است از: «نوعی سازة آبی»، «تختگاه شاهی»، «فرش» و «حوض آب». جستجوی بیشتر نشان میدهد که از میان این چهار معنا شادروان بهمعنای «نوعی سازة آبی» معنای اصلی واژه است و سایر معانی طی فرایند توسیع معنایی واژه از آن برآمدهاند.
منظور از شادروان در این معنا سامانهای آبی است که عنصر اصلی آن بستر سنگی پرورده و پلکانی در کف رودخانههایی با خاک سست است که علاوه بر ممانعت از شستشوی بستر و تغییر مسیر آب، با استفاده از بند و پلهای روی بستر سطح آب را بالا میآورد و در ترازهای مختلف بهواسطة نهرهایی بر زمینهای اطرف جاری میسازد. ردّ چنین سامانهای را حداقل تا عصر هخامنشی در متون میتوان دنبال کرد. پژوهش حاضر برای ریشهشناسی واژه نیز پیشنهادی تازه عرضه میدارد. براساس ریشهشناسی پیشنهادی، واژه از دو جزء شایتی+ائوروانت در زبان اوستایی تشکیل و در فارسی میانه به شات+اوروانت (شاتوروانت) و سپس شاتوروان تبدیل شده است. در این صورت معنای شادروان «آسایشگاهِ آب تیز و رونده» است که با کاربرد اصلی این سازه نیز کاملاً هماهنگ است.