مطالعات معماری ایران

مطالعات معماری ایران

ارزیابی پراگماتیک: فرصتی برای اصلاح سیاست‌ها و رویه‌های مداخله در محدوده‌های هدف (مورد انضمامی: سندملی بازآفرینی)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، دانشکده شهرسازی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
2 گروه برنامه ریزی و مدیریت شهری. دانشکده شهرسازی. دانشگاه تهران.
چکیده
سال‌هاست «فرسودگی» و مداخله در بافت‌های هدف شهری به یکی از مشکلات نظام برنامه‌ریزی و مدیریت شهری در ایران تبدیل شده است. به‌رغم وجود نهادهای متعدد در سطوح مختلف و تدوین سیاست‌ها، تهیه و اجرای طرح‌های متعدد و تخصیص بودجه‌های کلان، مشکلات و مسائل مربوط به این دغدغه همچنان باقی مانده است. در اغلب موارد، اهداف تعیین‌شده برای رویه‌های مواجهه با این دغدغه، محقق نشده و هر سال نیز بر وسعت مشکلات در همۀ ابعاد کمی و کیفی آن افزوده می‌شود. در این میان، غلبۀ رویکرد عقلانی‌گرا در نظام برنامه‌ریزی و ارزیابی، با تأکید بر پیش‌بینی‌پذیری، سنجش کمی و اتخاذ تصمیم بر مبنای دانش از پیش تثبیت‌شده، ظرفیت محدودی برای مواجهه با پیچیدگی، عدم قطعیت و تفاوت‌های زمینه‌ای فرایندهای برنامه‌ریزی ایجاد می‌کند. پژوهش حاضر با هدف به‌کارگیری رویکرد پراگماتیستی در ارزیابی سیاست بازآفرینی شهری در ایران، سند ملی بازآفرینی شهری پایدار را به‌عنوان مورد مطالعه بررسی کرده است. در این راستا، پس از تبیین مبانی رویکرد پراگماتیسم و تمایز آن از پارادایم عقلانی‌گرا، چارچوب ارزیابی پراگماتیستی چارلز هوک در چهار محور «انتخاب گزینه‌های برنامه‌ریزی»، «ارزیابی پیامد‌ها و خروجی‌ها»، «تأثیر بر منفعت عمومی» و «تولید تألیفی» به کار گرفته شده است. این ارزیابی با اتکا به بررسی سند، قوانین و مصوبات مرتبط و نیز روایت‌های کنشگران درگیر در سطوح مختلف سیاست‌گذاری و اجرای بازآفرینی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد سند ملی بازآفرینی در هر چهار محور مذکور با کاستی‌های اساسی مواجه است: گزینه‌های بدیل به‌صورت شفاف شکل نگرفته‌اند و فرایند تدوین سند از گفت‌وگویی مؤثر میان کنشگران برخوردار نبوده است؛ استعارۀ «بازآفرینی» نتوانسته پیوندی معنادار و عملیاتی میان نهاد‌ها و کنشگران مختلف ایجاد کند؛ تلقی مشترک و قابل اتکایی از «منفعت عمومی» وجود نداشته و حتی شکل نگرفته است؛ و تجربه‌های انضمامی و دانش زمینه‌مند کنشگران نیز به‌اندازۀ کافی در تولید دانش و صورت‌بندی راه‌حل‌های جدید به کار گرفته نشده‌اند. بر این اساس، ارزیابی پراگماتیستی، با انتقال کانون توجه از انطباق صوری با اهداف ازپیش‌تعیین‌شده به زمینه، تجربه، پیامد و فرایند شکل‌گیری و اصلاح مداخله، می‌تواند چارچوبی متفاوت برای نقد و بازاندیشی در سیاست‌های بازآفرینی شهری فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها

جابری‌مقدم، مرتضی‌هادی، و فاطمه فرجام‌طلب. 1399. تبیین یک رویکرد پراگماتیک به موضوع مکان‌سازی در بافت‌های تاریخی شهر ایرانی. مجلۀ مطالعات معماری ایران 9 (17): 219ـ237.
حبیبی، سید محسن، و ملیحه مقصودی. 1386. مرمت شهری: تعاریف، نظریه‌ها، تجارب، منشورها و قطعنامه‌های جهانی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حناچی، پیروز. 1392. مرمت شهری در بافت‌های تاریخی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران. 1394. مجموعه قوانین و مقررات بازآفرینی شهری پایدار. تهران: شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران.
شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران. 1394. مصوبۀ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران درخصوص طرح جامع شهر سمنان (https://rc.majlis.ir/en/law/show/938055 دسترسی در تاریخ 15 مرداد 1405)
کامروا، محمدعلی. 1386. شهرسازی معاصر ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
Barker, P., X. Chen, and H. Andersen. 2003. Kuhn on Concepts and Categorization. In Thomas Kuhn, edited by T. Nickles, 212-224. Cambridge: Cambridge University Press.
Barnes, B. 1982. T.S.KUHN and Social Science. London: The MACMILLAN Press LTD.
Clifford, B., S. Gunn, A. Inch, A. Schoneboom, J. Slade, M. Tait, and G. Vigar. 2024. The Future for Planners: Commercialisation, Professionalism and the Public Interest in the UK. Bristol: Bristol University Press.
Dalton, L. 1986. Why the Rational Paradigm Persists: The Resistance of Professional Education and Practice to Alternative Forms of Planning. Journal of Planning Education and Research 5 (3): 147-153.
Dewey, J. 1938. Logic: The Theory of Inquiry. New York: Henry Holt and Company.
Dorner, D. 1996. The Logic of Failure: Recognizing and Avoiding Error in Complex Situations. Reading, MA: Addison-Wesley.
Ferraro, G. 1996. Planning as Creative Interpretation. In Explorations in Planning Theory, edited by S. Mandelbaum, 312-325. New Brunswick, NJ: Center for Urban Policy Research.
Flyvbjerg, B. 2001. Making Social Science Matter: Why Social Inquiry Fails and How It Can Succeed Again. Cambridge: Cambridge University Press.
Flyvbjerg, B. 2004. Phronetic Planning Research: Theoretical and Methodological Reflections. Planning Theory & Practice 5 (3): 283-306.
Franklin, A. 1984. Are Paradigms Incommensurable? The British Journal for the Philosophy of Science 35 (1): 57-60.
Friedmann, J. 1987. Planning in the Public Domain: From Knowledge to Action. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Healey, P. 1997. Collaborative Planning: Shaping Places in Fragmented Societies. London: Macmillan.
Healey, P. 2009. The Pragmatic Tradition in Planning Thought. Journal of Planning Education and Research 28 (3): 277-292.
Hoch, C. J. 1982. Book Review: Cities by Contract: The Polittics of Municipal Incorporation: by Gary J. Miller. In Urban Studies 19 (4): 422-424.
Hoch, C. J. 1984. Pragmatism, Planning, and Power. Journal of Planning Education and Research 4 (2): 53-75.
Hoch, C. J. 1996. A Pragmatic Inquiry about Planning and Power. In Explorations in Planning Theory, edited by S. Mandelbaum, 30-45. New Brunswick, NJ: Center for Urban Policy Research.
Hoch, C. J. 2002. Evaluating Plans Pragmatically. Planning Theory 1 (1): 53-75.
Hoch, C. J. 2007a. Making Plans: Representation and Intention. Planning Theory 6 (1): 16-35.
Hoch, C. J. 2007b. Pragmatic Communicative Action Theory. Journal of Planning Education and Research 26 (3): 272–283.
Hoch, C. J. 2009. Planning Craft: How Planners Compose Plans. Planning Theory 8 (3): 219-241.
Hoch, C. J. 2017. Pragmatism and Plan Making. In Encounters in Planning Thought: 16 Autobiographical Essays from Key Thinkers in Spatial Planning, edited by B. Haselsberger, 297-314. New York: Routledge.
Hoch, C. J. 2019. Pragmatic Spatial Planning: Practical Theory for Professionals. New York: Routledge.
Kuhn, T. 1962. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press.
McMullin, E. 1988. Construction and Constraint: The Shaping of Scientific Rationality. Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press.
Rorty, R. 2012. Objectivity, Relativism, and Truth: Philosophical Papers. Cambridge: Cambridge University Press.
Sandercock, L., and K. Dovey. 2002. Pleasure, Politics, and the “Public Interest”: Melbourne’s Riverscape Revitalization. Journal of the American Planning Association 68 (2): 151-164.
Sanyal, B. 2020. The Relevance of Charles Hoch’s Pragmatism for International Development Planning. Planning Theory 19 (4): 463-472.
Schnegg, M., and J.Sommerschuh. 2026. Phenomenology, by Comparison: From Ethnographic Variation to Experiential Structure. Phenomenology and the Cognitive Sciences 25 (2).
Schön, Donald. A. 1983. The Reflective Practitioner: How Professionals think in Action. London: Temple Smith.
Soler, L. 2004. The Incommensurability Problem: Evolution, Current Approaches and Recent Issues. Philosophia Scientiæ 8 (1): 1-38.
Vidyarthi, S. 2019. Charles Hoch: A Pesky Pragmatist. Planning Theory 19 (4): 445-451.
Willis, R. 2019. The Use of Composite Narratives to Present Interview Findings. Qualitative Research 19 (4): 471-480.