مطالعات معماری ایران

مطالعات معماری ایران

سنجش ارزش‌های قلعه‌رودخان به‌عنوان میراث جهانی از منظر منشور ایکوفورت و دستورالعمل اجرایی کنوانسیون میراث جهانی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مرمت و احیای ابنیه و بافت‌های تاریخی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
2 استاد، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
چکیده
سنجش و ارزیابی ارزش‌ها از مفاهیم بنیادین حفاظت میراث‌فرهنگی است که همواره در بستری تکاملی تحول یافته و هنوز چارچوب واحدی برای تعریف جامع آن‌ها وجود ندارد. قلعه‌رودخان به‌عنوان یکی از مجموعه‌های تاریخی شاخص کشور، متناسب با منزلت خود، شناخته نشده و درنتیجه، ارزش‌های آن به‌صورت نظام‌مند، شناسایی و ارزیابی نشده‌اند. این پژوهش به شناخت و ارزیابی ارزش‌های قلعه‌رودخان از منظر منشور ایکوفورت و دستورالعمل اجرایی کنوانسیون میراث جهانی می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که ارزش‌های قلعه‌رودخان در چارچوب معیارهای هشت‌گانه منشور ایکوفورت کدام‌اند و این ارزش‌ها تا چه میزان قابلیت انطباق با معیارهای فرهنگی ثبت جهانی یونسکو و طرح به‌عنوان ارزش برجستۀ جهانی را دارند. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی، روش تفسیری‌ ـ‌ تاریخی و استدلال منطقی و بر پایۀ مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای سامان یافته است. یافته‌های حاصل از تطبیق لایه‌های ارزشی هشت‌گانۀ ایکوفورت با معیارهای فرهنگی ثبت جهانی نشان می‌دهند که ارزش‌های معماری و فنی در قلعه‌رودخان، بیشترین هم‌پوشانی را با معیارهای 1، 3، 4 و 5 کنوانسیون میراث جهانی دارند و ارزش منظر فرهنگی نیز در پیوند با معیار 5 در سطح بالا، قابلیت طرح دارد. درحالی‌که ارزش‌های راهبردی در سطحی متوسط با معیارهای ۱، ۳ و ۵ و ارزش‌های انسانی ‌ـ ‌انسان‌شناختی، حافظه و هویت، تاریخی و اجتماعی ‌ـ ‌اقتصادی در مقیاس ملی و منطقه‌ای، قابل توجیه هستند. درنتیجه، ارزش‌های برجستۀ قلعه‌رودخان، واجد ویژگی‌های لازم برای پرونده‌سازی ثبت جهانی بر پایۀ تلفیق ارزش‌های فناورانه، نبوغ پدافندی و تعامل ارگانیک با بستر طبیعی محسوب می‌شوند.
کلیدواژه‌ها

اصغریان جدی، مرتضی. 1393. بازشناسی معماری قلعه‌رودخان از منظر پدافند غیرعامل. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی.
 بهادری، رؤیا و فرانک بحرالعلومی. ۱۳۹۳. شناسایی و سال‌یابی مواد و ساخت‌مایۀ برخی از بناهای تاریخی استان‌های آذربایجان غربی، گیلان و تهران. فصلنامۀ علمی اثر. ۳۵ (۶۵): ۲۳ـ۳۲.
 پارسی، فرامرز. 1383. قلعه‌رودخان. مجلۀ معمار، ش. 28: 134.
 حدود العالم من المشرق الى المغرب. 1362. تصحیح منوچهر ستوده. تهران: طهوری.
 جهانی، ولی. 1389. گزارش گمانه‌زنی به‌منظور تعیین حریم قلعه‌رودخان. ادارۀ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان.
 رامین، شهرام. 1386. پژوهش‌های باستان‌شناسی در قلعه‌رودخان، موسسه پیشین پژوه.
 رامین، شهرام. 1383 و 1384. گزارش سه فصل گمانه‌زنی و پیگردی قلعه‌رودخان. ادارۀ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان.
 رابینو. ۱۳۵۰. ولایت دارالمرز ایران. ترجمۀ جعفر خمامی‌زاده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
 زانیچ خواه، پارمیس، و علیرضا رازقی. 1401. جایگاه ارزش های میراث نظامی در حفاظت و گردشگری مجموعۀ قزاقخانه و میدان مشق تهران از دیدگاه دانشجویان دانشگاه هنر در پردیس باغ ملی. گردشگری و توسعه 11 (2): 353ـ373.
 زانیچ‌خواه، پارمیس. 1401. ارزش‌های ملموس و ناملموس در میراث نظامی شهری؛ موردپژوهی: حفاظت از ارزش‌های پادگان 06 در باغ تاریخی سلطنت‌آباد تهران. رسالۀ دکتری تخصصی در رشتۀ مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی. دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
 زانیچ‌خواه، پارمیس، و علیرضا رازقی. 1404. تحلیل تجارب مداخلات حفاظت در میراث نظامی برمبنای معیارهای ایکوفورت و ایکوموس؛ بررسی موردی: 26 تجربۀ بین‌المللی. فصلنامۀ علمی نامۀ‌ معماری و شهرسازی 17 (47)، 88ـ128.
 ستوده، منوچهر. 1349. از آستارا تا استارآباد. تهران: انجمن آثار ملی.
 صدر کبیر، رضا. 1379. گزارش گمانه‌زنی و پیگردی قلعه‌رودخان. ادارۀ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان.
 صادقی‌نژاد مقدم، آذر. 1387. بزرگ‌ترین دژ گیلان، تاریخچه و معماری. تهران: گنجینۀ هنر.
 فومنی گیلانی، عبدالفتاح. 1349. تاریخ گیلان. تصحیح منوچهر ستوده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
 فخر مدبر، محمد بن منصور بن سعید. 1346. آداب الحرب و الشجاعه. تصحیح احمد سهیلی خوانساری. تهران: اقبال.
 غوریانی، مهتاب، ندا صحراگرد منفرد و سید عباس یزدانفر. ۱۴۰۲. گونه‌شناسی معماری قلعه‌های تاریخی مسکون ایران. مطالعات معماری ایران 14 (28)، ۲۹ـ۶۳.
 مقری، علی‌اصغر. 1383. نگاهی به معماری قلعه‌رودخان. مجموعه مقالات دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایرانی: ارگ بم ـ کرمان.
 مهندسین مشاور عرصه. 1383. مطالعات کالبدی، آسیب‌شناسی و طرح احیای قلعه‌رودخان. کارفرما: ادارۀ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان.
 میرابوالقاسمی، محمدتقی. ۱۳۳۳. سرزمین و مردم گیل و دیلم. رشت: طاعتی.
 یوکیلهتو، یوکا. ۱۳۸۷. تاریخ حفاظت معماری. ترجمۀ محمدحسن طالبیان و خشایار بهاری. تهران: روزنه.
 Doo-Won Cho. 2024. Value-based studies relating to the ICOMOS Guidelines on Fortifications and Military Heritage.
 Klupsz. 2008. The Places Heritage Military the of Spirit.
 ICOMOS. (2021). ICOMOS guidelines on fortifications and military heritage (Document No. GA 2021 6-1).
 Rudnicka-Bogusz. 2022. The Genius loci Issue in the Revalorization of Post-Military Complexes: Selected Case Studies in Legnica (Poland.)