مطالعات معماری ایران

مطالعات معماری ایران

از باغ به میدان: ظهور نرده و آشکار شدن فضای سلطنتی در شهر عصر ناصری

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی
2 کارشناس ارشد معماری و بازآفرینی شهری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه سپینزا رم, ایتالیا
چکیده
محجر یا نردۀ‌ چوبی که در سه دهۀ پایانی سلطنت ناصرالدین‌شاه ابتدا در فضاهای شهری تهران و سپس در برخی دیگر از شهرهای ایران پدیدار شد، از عناصر کالبدی جدید این دوره به شمار می‌آید. این پژوهش با هدف شناسایی زمان، مکان، ویژگی‌های معماری و نقش این عناصر در تحول فضای شهری انجام شده است. روش پژوهش توصیفی‌تحلیلی بوده و بر مطالعۀ تطبیقی منابع مکتوب و تصویری دست‌اول استوار است. با تطبیق زمانی و مکانی اسناد، ویژگی‌های نرده‌ها ازنظر زمان ظهور، گسترۀ جغرافیایی، فرم، مصالح، رنگ، کاربرد و ارتباط آن‌ها با باغ‌ها، بناها و فضاهای شهری تحلیل شده ‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بیشتر نرده‌های دورۀ ناصری در املاک وابسته به دستگاه سلطنتی و دولتی ایجاد شدند. این نرده‌ها ابتدا در باغ‌های سلطنتی دو محلۀ ارگ و دولت تهران با جایگزینی دیوارهای صلب باغ‌ها پدیدارشدند و امکان مشاهدۀ فضای مشجر باغ‌ها را از معابر عمومی فراهم کردند. به‌کارگیری نردۀ شهری سپس به برخی از خیابان‌های تهران، عرصۀ عمارت‌های دولتی، به‌ویژه مهمانخانه‌ها و مریضخانه‌ها، و نیز به داخل میدان‌های توپخانۀ شهرهای تهران، شیراز و کرمانشاه گسترش یافت. همچنین بررسی نمونه‌ها در فاصلۀ سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۳۲۰ق نشان می‌دهد که نرده‌های چوبی با الگوی مثلثی، فرم غالب نرده‌کشی بوده‌ است. نردۀ‌ شهری قاجاری به‌عنوان ابزاری برای گشودن منظر باغ‌ها و ایجاد رابطۀ بصری میان فضاهای سلطنتی و عرصۀ عمومی به‌ کار گرفته ‌شد و در شکل‌گیری تجربه‌ای جدید از منظر و فضای شهری در دورۀ ناصری نقش مؤثری داشت.
کلیدواژه‌ها

 ابوترابیان، بهنام. ۱۳۹۵. قصه‌های مسعودیه. تهران: تاریخ ایران.
 ارنست، ارسل. ۱۳۸۲. سفرنامۀ قفقاز و ایران. ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
 اعتصام، علیرضا. ۱۳۸۴. به روایت سعید نفیسی: خاطرات ادبی، سیاسی و جوانی. تهران: نشر مرکز.
 اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. ۱۳۸۰. المآثر و الآثار. تهران: سنایی.
 اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. ۱۳۶۷. مرآة ‌البلدان.
 اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. ۱۲۹۴ق. روزنامۀ ایران. شمارۀ ۳۱۸.
 اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. ۱۳۰۶ق. روزنامۀ ایران. شمارۀ ۶۷۳.
 اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. ۱۳۰۶ق. روزنامۀ شرف، شمارۀ ۷۷.
 انجو شیرازی، جمال‌الدین حسین‌بن فخرودین حسن. ۱۳۵۹. فرهنگ جهانگیری. ویراستۀ رحیم عفیفی. مشهد: دانشگاه مشهد.
 بانی مسعود، امیر. ۱۳۸۸. معماری معاصر ایران: در تکاپوی بین سنت و مدرنیته. تهران: هنر معماری قرن.
 بنجامین، ساموئل گرین ویلر. ۱۳۶۳. ایران و ایرانیان عصر ناصرالدین‌شاه. ترجمۀ حسین کردبچه. تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
 بروگش، هینریش. ۱۳۷۴. در سرزمین آفتاب. ترجمۀ مجید جلیلوند. تهران: مرکز.
 پیرزاده. ۱۳۴۳. سفرنامۀ حاجی پیرزاده. به کوشش حافظ فرمانفرمایان. تهران: تهران.
 تاج‌الدینی، مرجان و مهاجر، شهروز. ۱۳۹۳. پیشینۀ زیباسازی شهر تهران. تهران: پیکره.
 جکسن، آبراهام ویلیامز. ۱۳۵۲. ایران در گذشته و حال. ترجمۀ منوچهر امیری و فریدون بدره‌ای. تهران: خوارزمی.
 دالمانی، آنری رنه. ۱۳۳۵. سفرنامۀ از خراسان تا بختیاری. ترجمۀ علی‌محمد فره‌فروشی. تهران: ابن‌سینا.
 ذکا، یحیی. ۱۳۴۹. تاریخچۀ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران. تهران: انجمن آثار ملی.
 ذکا، یحیی و سمسار، محمدحسن. ۱۳۷۰. تهران در تصویر. تهران: سروش.
 سرنا، کارلا. ۱۳۶۲. آدم‌ها و آیین‌ها در ایران. ترجمه، تهران: زوار.
 سمسار، محمدحسن، و سراییان، فاطمه. ۱۳۸۲. کاخ گلستان آلبوم‌خانه فهرست عکس‌های برگزیده عصر قاجار. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
 سیاح محلاتی، میرزا محمدعلی. ۱۳۴۶. سفرنامۀ حاج سیاح به فرنگ. تهران: سخن.ـ شهری، جعفر. ۱۳۸۳. طهران قدیم. تهران: معین.ـ شیرازیان، رضا. ۱۳۹۷. تهران‌نگاری: طهران در مطبوعات دورۀ قاجار (دوره‌های ناصری و مظفری). تهران: دستان.
 صانع، منصور. ۱۳۶۹. پیدایش عکاسی در شیراز. تهران: سروش.
 طهماسب‌پور، محمدرضا. 1403. فهرست توصیفی آلبوم‌های منتشرشدۀ کاخ گلستان. چیلیک. https://chiilick.com (accessed September 2025).
 عین‌السلطنه، قهرمان میرزا. ۱۳۷۴. روزنامۀ خاطرات عین‌السلطنه (قهرمان میرزا سالور)؛ روزگار پادشاهی ناصرالدین‌شاه. تهران: اساطیر.
 فوریه، ژوانس. ۱۳۸۵. سه سال در دربار ایران. ترجمۀ عباس اقبال. تهران: علم.
 قاضیها، فاطمه. ۱۳۷۷. روزنامۀ خاطرات ناصرالدین‌شاه سفر اول به فرنگ. اسناد ملی ایران.
 کرزن، جورج ناتانیل. ۱۳۴۹. ایران و قضیۀ ایران. تهران: علمی و فرهنگی.ـ گلریز، محمدعلی. ۱۳۶۸. مینودر یا باب‌الجنة قزوین. قزوین: طه.
 مرادی، پرهیزکاری. ۱۳۹۲. رویکردی به احیای مهمانخانۀ قزوین. تهران: نشریۀ مطالعات معماری ایران.
معتقدی، کیانوش. ۱۳۹۵. دروازه‌های طهران قدیم. تهران: نشر پیکره.
d’Allemagne, Henry Rene. 1911. Du Khorassan au pays des Backhtiaris: trois mois de voyage en Perse. Paris: Hachette.
Serena, Carla. 1883. Hommes Et Choses en Perse. Paris: édition ornée d'un portrait de l'auteur par F. Desmoulins et de cinq dessins par Colombari.
Benjamin, Samuel G. W., 1887. Persia and the Persians. London: John Murray.
Starkie Gardner, John, 1911 (2016). English Ironwork of the 17th and 18th centuries, An Historical and Analytical Account of the Development of Exterior Smithcraft. Owen Press.
Sladen, Douglas. 1907. Queer Things about Persia. London: Eveleigh Nash.
Abdullah Mirza Qajar. (1850 - 1909). Nafisi Family Photograph Albums of Qajar Iran (Collection No. FSA.A2010.05). National Museum of Asian Art Archives, Smithsonian Institution. https://sova.si.edu/record/FSA.A2010.05 (accessed July 20, 2024).
Ali Khan Vali. ca. 1879–1900. Album of photographs by Ali Khan Vali [Photograph album]. Harvard University, Fine Arts Library. https://nrs.lib.harvard.edu/urn-3:FHCL:1125271 (accessed June 26, 2026).
A Collection of Photographs Taken in Persia, Turkey and in the Caucasus (Vol. 2). 1891. Institut national d'histoire de l'art. https://bibliotheque-numerique.inha.fr/viewer/15528/ (accessed June 26, 2026).
Grothe, Hugo. 1911. Meine Vorderasienexpedition 1906 und 1907. Leipzig: K. W. Hiersemann
Unknown. ca. 1885. Tehran, le jardin de Spahsalar [Photograph]. ETH Library, Image Archive (E-Pics Bildarchiv). https://ba.e-pics.ethz.ch/ (accessed June 26, 2026).