محراب‌های گچی قاجاری منطقۀ کاشان (1194ـ1276ق)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان

2 دانشیار، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان

3 دانشیار گروه ادیان و فلسفه، دانشکده ادبیات دانشگاه کاشان

چکیده

گرچه کاشان در سده‌های میانی از مراکز برجستۀ تولید محراب‌های سفالین به ‌شمار می‌رفت، هم‌زمان نمونه‌هایی از محراب‌های گچی نیز در این شهر ساخته می‌شد که معدود نمونه‌هایی از دوران سلجوقی و ایلخانی در این منطقه برجای مانده‌اند. پس از یک وقفۀ طولانی، با محراب‌های گچی متعددی از دورۀ قاجار در این شهر مواجهیم که هم از جهت فراوانی و هم از جهت تزیینات و کتیبه‌ها حائز اهمیت‌اند. در این میان، سیزده محراب تاریخ‌دار قابل شناسایی است که در خلال سال‌های ۱۱۹۴ تا ۱۲۶۷ق ساخته شده‌اند. ده نمونه در شهر کاشان هستند و سه نمونه در مناطق اطراف؛ اما نکتۀ مهم این است که تمام مساجد بررسی‌شده در کاشان زاویۀ قبلۀ مایل دارند. این مقاله با مطالعۀ میدانی، به مسائلی چون تحلیل محتوای کتیبه‌ها و ساختار شکلی محراب‌ها می‌پردازد. محتوای کتیبه‌ها شامل اسماءالحسنی، آیات قرآنی، احادیث، شعر، صلوات کبیره و شهادت ثالثه است. از ویژگی‌های شکلی آن‌ها می‌توان به کاربرد مقرنس شیرازی، گچ‌بری لایه‌ای ساده (فقط در چهار نمونه)، ازاره‌های کاشی هفت‌رنگ و نقاشی روی بستر گچی با رنگ‌های معدنی اشاره کرد. معماران کاشان برای حل مشکل زاویۀ قبله، دیواره‌های محراب را به‌صورت پنج‌وجهی طراحی کردند و بر دیوارۀ دوم از سمت راست یا چپ، عبارت شهادت ثالثه نوشته می‌شد که نشانگر جهت قبله بود.

کلیدواژه‌ها


ابن‌طاووس، رضی‌الدین ابوالقاسم علی بن موسى. 1365. فلاح السائل. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
التمیمی، محمدعلی جعفر. 1372ق. مدینة النجف: من مصادر العقائد عند الشیعة الامامیه. نجف: مطبعة دارالنشر و التألیف.
الحسینی، السید احمد. 1410ق. تلامذة العلامة المجلسی و المجازون منه. قم: مکتبة آیةالله المرعشی العامة.
تقوی‌نژاد، بهاره، و احمد صالحی‌کاخکی. 1400. معرفی و مطالعۀ تزیینات محراب گچ‌بری بقعۀ باباافضل کاشانی. در راستای دستیابی به تاریخ‌گذاری دقیق‌تر محراب. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران 11 (۲۹): ۱۸۳ـ۲۰۲.
جامی، نورالدین عبدالرحمن. 1356. دیوان جامی. تصحیح هاشم رضی. تهران: پیروز.
جیحانی، حمیدرضا، محمد مشهدی نوش‌آبادی، و فریده فرمانیان آرانی. 1403. مطالعۀ زیارتگاه سلطان میراحمد کاشان و بررسی سیر تحول تاریخی آن. صفه 107 (4): 77ـ106.
حکیمی، محمدرضا. 1388. خورشید مغرب (غیبت، انتظار، تکلیف). قم: دلیل ما.
سجادی، علی. 1375. سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حملۀ مغول. تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه. 1382. کمال ‌الدین و تمام النعمه. ترجمۀ منصور پهلوان. قم: مسجد مقدس جمکران.
صالحی‌کاخکی، احمد، و زهرا راشدنیا. 1395. تاریخ‌گذاری محراب‌های مسجد کوچه‌میر نطنز.  مطالعات معماری ایران 5 (۱۰): ۹ـ۳۰.
عالمی، بابک، و صدیقه کمالی‌زارچی. 1400. سیر تحول تاریخی و شکل‌گیری مسجدجامع کاشان. معماری اقلیم گرم و خشک 9 (13): 39ـ56.
عسگری، سیمین‌دخت. 1396. بررسی تحلیلی و مقایسه‌ای محراب ضلع غربی شبستان شمالی جامع کاشان. کاشان‌شناسی 10 (۱): ۸۸ـ۱۰۷.
عطار، فریدالدین ‌محمد بن ابراهیم. 1392. اسرارنامه. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
غیاثیان، محمدرضا، و ندا اسدی‌چیمه. 1399. محمدطاهر نقاش کاشانی: شاعر ذوفنون دورۀ صفوی. کاشان‌شناسی 13 (2): 3ـ30.
کلانتر ضرابی، عبدالرحیم. ۱۳۷۷. تاریخ کاشان. تهران: امیرکبیر.
محمد بن محمدزمان نوش‌آبادی. اثنی‌عشریة فی‌ القبله. دست‌نویس کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 1966.
مجلسی، محمدباقر. 1403ق. بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مشهدی نوش‌آبادی، محمد، و محمدرضا محلوجی‌زاده. 1403. سنگ قبرهای صفوی و قاجاری روستای استرک کاشان. مطالعات معماری ایران، ش. 26: 225ـ248.
مشهدی نوش‌آبادی، محمد، و محمدرضا غیاثیان. 1399. الواح زرین‌فام کاشان در اواخر سدۀ نهم و نیمۀ اول سدۀ دهم هجری. نشریۀ پژوهش‌های علوم تاریخی 12 (3): 107ـ132.
مشهدی نوش‌آبادی، محمد، و محمدرضا غیاثیان. 1401. درب چوبی ایلخانی مسجد علی قهرود: تحلیل کتیبه‌ها، ماهیت قدمگاهی مسجد، معرفی بانی و شناسایی هنرمند. فصلنامۀ اثر 43: 466ـ482.
نراقی، حسن. 1345. تاریخ اجتماعی کاشان. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
نراقی، حسن. 1348. آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
یونسی، محسن، وحید عسگرپور، و فرانک بحرالعلومی. 1396. مطالعات باستان‌سنجی محراب ضلع غربی شبستان شمالی جامع کاشان. کاشان‌شناسی 10 (1): 68ـ87.
Hillenbrand, R. 1976. Saljuq Monuments in Iran: The Mosques of Nushabad. Oriental Art, 22 (3): 265-277.
Necipoğlu, G. 1996. The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture, Topkapi Palace Library MS H. 1956. Santa Monica: Getty Publications.
O’Kane, B. 1992. Naṭanz and Turbat-i Jām: New Light on Fourteenth Century Iranian Stucco. Studia Iranica, 21(1): 85-92.
Watson, O. 1975. The Masjid-i ʿAli, Quhrūd: An Architectural and Epigraphic Survey. Iran, XIII: 59-74.