زیبایی‌شناسی نماهای آجرکاری مدرنِ آپارتمان‌های مسکونی شهر تهران طی دو دهۀ اخیر از منظر منطقه‌گرایی انتقادی

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس

2 کارشناس ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد

3 دانشیار، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

آپارتمان مسکونی ردیفی درحال حاضر متداول‌ترین گونۀ مسکن در تهران محسوب می‌شود که به‌صورتی یکدست‌ و متحدالشکل در سیمای شهر تبدیل شده‌ است. در طی دو دهۀ گذشته، در شهر تهران نماهای آجرکاری با طرح‌های غیرمتداول و الگوهایی مدرن در آپارتمان‌های مسکونی مشاهده می‌شود. پژوهش پیش رو مدعی این امر است که این گرایش واکنشی به نمای متداول آپارتمان‌های مسکونی بوده و تلاشی منطقه‌گرایانه است. ازاین‌رو هدف این مطالعه، شناسایی نمونه‌های شاخص این گرایش به نمای آجرکاری مدرن آپارتمان‌های مسکونی و بررسی پاسخ‌های آن به عواملی چون اقلیم و طبیعت محلی، معماری پایدار، میراث معماری، شرایط و محدودیت‌های منطقه‌ای است. عامل نهادی یعنی قوانین مصوب شهری نیز برای روشن‌تر شدن موضعِ منطقه‌گرایی مورد مطالعه قرار گرفت. در این مطالعۀ توصیفی‌‌تحلیلی، چهار نمونه از بافت‌های شهریِ مناطق گوناگون تهران از جنوب تا شمال‌ شهر گزینش و بررسی شده‌اند. ساختمان مسکونی قیطریه از دهۀ 1380ش و خانۀ چهل‌گره، آپارتمان‌های مسکونی ویلا و کهریزک از دهۀ 1390ش با توجه به جایگاه آن‌ها در معماری معاصر ایران و کیفیت زیبایی‌شناسانۀ طرح نما توصیف و تحلیل شدند. در طی دو دهۀ گذشته، در گرایش روبه‌گسترش نماهای آجرکاری مدرن تغییرات زیبایی‌شناختی روی می‌دهد که علاوه‌بر پیوستگی با سه‌بُعدی بودنِ آجرکاری مدرن تهران، در روند طراحی و اجرا نیز نسبت به نماهای رایج آپارتمان‌های مسکونی واکنشی انتقادی داشته‌اند. آجر در این بناها علاوه‌بر کارکرد زیبایی‌شناختی، عملکردی اقلیمی و فرهنگی نیز ایفا کرده است. در ساخت این آپارتمان‌های مسکونی با بهره‌گیری از فناوری پیشرفتۀ ساخت سازه و استفاده از انواع مصالح آجر دستی و ماشینی و با توجه به زیبایی‌شناسی معماری روز جهان، آثار منطقه‌گرایانه‌ای شکل گرفته است. ازنظر نهادی تصویب معافیت اندک عوارض شهری بر نمای آجری و سعی بر اِعمال نفوذ بر طرح نما تا حدودی در گسترش نماهای آجرکاری در تهران اثرگذار بوده است.

کلیدواژه‌ها


پیله‌چی‌ها، پیمان، احسان حیدری‌زادی، و سید بدرالدین احمدی. 1397. ظرفیت‌سنجی پوسته‌های نوین آجری در بازخوانی نقوش بومی با رویکرد گذار به پارامترهای کمی. در آجرستان؛ مجموعه مقالات اولین همایش آجر و آجرکاری در هنر و معماری ایران؛ جلد سوم. ویراستاران مهدی مکی‌نژاد و اعظم حاجی‌علی‌اکبر. 309ـ330. تهران: مؤسسۀ انتشاراتی متن.
جانی‌پور، بهروز. 1385. تأثیرپذیری دوره‌ای نمای ساختمان‌ها از مد و مصالح رایج در معماری معاصر تهران. فصلنامۀ آبادی 16 (52): 40ـ43.
شهابیان، پویان. 1397. اولین همایش ملی نمای ساختمان و سیمای شهر، منتخبی از مقالات. تهران: آذرخش.
طرح جامع تهران. 1385. طرح راهبردی-ساختاری توسعۀ شهر تهران. ویرایش اول. تهران: مدیریت و برنامه‌ریزی تهیۀ طرح‌های توسعۀ شهر تهران.
فرجی، مرجان. 1397. آسیب‌شناسی آجر در ساختمان‌های امروزی. در آجرستان؛ مجموعه مقالات اولین همایش آجر و آجرکاری در هنر و معماری ایران؛ جلد سوم. ویراستاران: مهدی مکی‌نژاد و اعظم حاجی‌علی‌اکبر، 273ـ283. تهران: مؤسسۀ انتشاراتی متن.
کیانی، مصطفی. 1392. جایگاه هنر آجرکاری تزیینی در معماری دورۀ پهلوی اول. نشریۀ هنرهای زیبا-‌معماری و شهرسازی 18 (1): 15ـ28.
گروه شهری همشهری. 1390. تخفیف ویژه برای ساختمان‌های نما آجری. همشهری آنلاین، 24 اردیبهشت 1390. https://www.hamshahrionline.ir/x39dG (دسترسی در 3/6/1399).
محمدی، میترا، و منصور یگانه. 1397. عوامل ارتقاء دهنده کیفیت بصری در آجرچینی پارامتریک نماهای معاصر. در آجرستان؛ مجموعه مقالات اولین همایش آجر و آجرکاری در هنر و معماری ایران؛ جلد سوم. ویراستاران: مهدی مکی‌نژاد و اعظم حاجی‌علی‌اکبر، 87ـ108. تهران: مؤسسه انتشاراتی متن.
مصدقی راد، الهام، 1395. آجر جای خود را در نمای ساختمان‌ها باز کرد. همشهری آنلاین، 27 مهر 1395. https://www.hamshahrionline.ir/news/349737 (دسترسی در 20/9/1400).
مصوبات شورای اسلامی شهر تهران. 1391. سامان‌دهی طراحی مساجد و ساختمان‌های شهرداری تهران و اصلاح نماسازی ابنیه در شهر تهران. مصوب 03/11/1391. http://laws.tehran.ir/Law/TreeT9ext/180 (دسترسی در 3/6/1399).
مهاجرمیلانی، آزاده، و علیرضا عینی‌فر. 1398. بازشناسی سازمان فضایی مسکن متداول تهران. نشریۀ هنرهای زیبا-‌معماری و شهرسازی 24 (1): 45ـ56.
نوری جمشیدی، زینب، نیما ولی ‌بیگ، و مصطفی کیانی. 1398. مطالعۀ مقایسه‌ای نقوش آجری شهرهای اصفهان و تهران دورۀ پهلوی اول در گسترۀ نمای شهری. نشریۀ هنرهای زیبا-‌معماری و شهرسازی 24 (4): 49ـ59.
Arsh4d-studio: Projects. 2015. Villa Residential. http://arsh4d-studio.com/ (May 8, 2020)
Botz-Bornstein, Thorsten. 2010. Is Critical Regionalist Philosophy Possible? Some Meta-Philosophical Considerations. Comparative and Continental Philosophy 2(1): 11-25. DOI: http://dx.doi.org/10.1558/ccp.v2i1.11
ـ Botz-Bornstein, Thorsten. 2015. Transcultural Architecture: The Limits and Opportunities of Critical Regionalism. USA: Ashgate.
ـ Caat Studio Projects. 2015. Kahrizak Residential, Building No 01. http://www.caatstudio.com/ (May 8, 2020)
Canizaro, Vincent B. 2007. Architectural Regionalism: Collected Writings on Place, Identity, Modernity, and Tradition. New York: Princeton Architectural Press.
Dehbashi, Mozayan and Darab Diba. 2004. Trends in Modern Iranian Architecture. In Iran: Architecture for Changing Societies, ed. Ph. Jodidio, 31-37. Torino: Umberto Allemandi & C.
ـDiba, Darab. 2012. Contemporary Architecture of Iran. Architectural Design, 82(3): 70-79.
ـ Frampton, Kenneth. 1983a. Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance. In The Anti-aesthetic: Essays on Postmodern Culture, ed. Hal Foster, 16-30. Washington: Bay Press.
ـ Frampton, Kenneth. 1983b. Prospects for a Critical Regionalism. Perspecta, 20: 147-162.
Frampton, Kenneth. 1995. Studies in Tectonic Culture: The Poetics of Construction in Nineteenth and Twentieth Century Architecture. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
ـ Frampton, Kenneth. 2007a. Ten Points on an Architecture of Regionalism: A Provisional Polemic. In Architectural Regionalism, ed. V. B. Canizaro, 374-385. New York: Princeton Architectural Press.
ـ Frampton, Kenneth. 2007b. The Evolution of 20th Century Architecture: A Synoptic Account. Wien: Springer.
ـ Frampton, Kenneth. 2008. Technoscience and Environmental Culture, A Provisional Critique. In Writing Urbanism, eds. D. Kelbaugh and K. McCullough, 333-44. London: Routledge.
Frampton, Kenneth. 2015. Critical Regionalism Revisited. In Local Architecture: Building Place, Craft, and Community, eds. B. MacKay-Lyons and R. McCarter, 23-30. New York: Princeton Architectural Press.
ـ Frampton, Kenneth. 2020. Modern Architecture: A Critical History. 5th Edition. UK: Thames & Hudson.
ـ Giamarelos, Stylianos. 2016. Intersecting Itineraries Beyond the Strada Novissima: The Converging Authorship of Critical Regionalism. Architectural Histories 4(1): 1-18. DOI: http://doi.org/10.5334/ah.192
ـ Habibeh Madjdabadi: Projects. 2014. 40 Knots House. http://www.habibehmadjdabadi.com/ (May 4, 2020)
ـ Karimi, Pamela. 2013. Domesticity and Consumer Culture in Iran: interior revolutions of the modern era. New York: Routledge.
Karimi, Pamela. 2014. Old Sites, New Frontiers: Modern and Contemporary Architecture in Iran. In A Critical History of Contemporary Architecture: 1960-2010, eds. E. G. Haddad and D. Rifkind, 339-358. Burlington: Ashgate.
Lefaivre, Liane. 2003. Critical regionalism: A Facet of Modern Architecture Since 1945. In Critical Regionalism: Architecture and Identity in a Globalized World, eds. Liane Lefaivre and Alexander Tzonis, 22-55. Munich: Prestel.
Mashhadimirza, Alireza. 2016. Effects of Sounds and Lyrics in Brick Tile Installation; Innovative Methods of Architectural Education. APJ, Article 17, 23(2): 1-11.
Shirazi, M. R. 2018. Contemporary Architectureand Urbanism in Iran: Tradition, Modernity, and the Production of ‘Space-in-Between’. Switzerland: Springer.
Schwartz, Chad. 2016. Introducing Architectural Tectonics: Exploring the Intersection of Design and Construction. UK: Taylor & Francis.
Mostafavi, Mohsen. 2016. Architecture and Plurality. Zurich: Lars Muller Publishers.
The Aga Khan Trust for Culture. 2011. Qeytarieh Apartment House. https://archnet.org/sites/6685 (May 4, 2020).
Tzonis, Alexander. 2003. Introducing an Architecture of the Present: Critical Regionalism and the Design of Identity. In Critical Regionalism: Architecture and Identity in a Globalized World, eds. Liane Lefaivre and Alexander Tzonis, 8-21. Munich: Prestel.
Tzonis, Alexander and Liane Lefaivre. 1997. Architecture in Europe since 1968: Memory and Invention. London: Thames & Hudson.
Tzonis, Alexander and Liane Lefaivre. 2012. Architecture of Regionalism in the Age of Globalization: Peaks and Valleys in the Flat World. 1st Edition. London: Routledge.
Tzonis, Alexander and Liane Lefaivre. 2017. Times of Creative Destruction: Shaping Buildings and Cities in the Late C20th. London: Routledge.
https://archnet.org/