از ناصری تا اهواز؛ بازخوانی تجربه تجدد در یک شهر ایرانی عصر قاجار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه شهید چمران اهواز

2 گروه معماری، دانشکده مهندسی عمران و معماری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

3 گروه معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22052/jias.2024.252934.1202

چکیده

هرچند بیش از صد سال از ظهور پدیدة «تجدد» در شهرسازی ایرانی می‌گذرد، اما پژوهش پیرامون نسبت تجدد و شهرسازی در ایران معاصر قدمتی حدوداً سی ساله دارد. این پژوهش‌ها حوزة مطالعاتی «تاریخ معماری و شهرسازی معاصر ایران» را رقم زده که البته از نقایصی نیز رنج می‌بَرد. «تهران‌محوری» بیش از حدّ پژوهش‌ها و «کم شمردن تحولات عصر قاجار» از جمله نقایص این حوزه است که به نادیده یا دست‌کم شمردن بخشی از میراث معماری و شهرسازی معاصر ایران انجامیده؛ از راه‌های مقابله با این نقائص پرداختن به جریان تجدد شهری در «مناطق پیرامونی» است. مقاله حاضر به شهر اهواز، به عنوان یکی از این مناطق پیرامونی، می‌پردازد.اهواز از شهرهای کهن ایران است که پس از ویرانی در قرون چهارم-پنجم هجری، تولد و توسعة دوباره آن در عصر قاجار رخ داد. در این زمان قاجاریان به اندیشه تأسیس بندری در حوالی اهواز کهن افتادند که هستة باززایی اهواز نوین شد. مقاله حاضر به بررسی تجربه این باززایی و نسبت آن با پدیدة تجدد می‌پردازد. روش تحقیق مقاله حاضر تفسیری-تاریخی و مهم‌ترین منابع آن شواهدی دست اول از سال‌های تأسیس شهر است که سعی گردیده با استفاده از آنها روایتی از فرایند پیدایش و توسعه اهواز نوین داده شود. روایت حاضر نشان می‌دهد اهواز را به‌واقع باید یکی از نمادهای تجدد شهری در ایران معاصر دانست. این بررسی نشان می‌دهد تجدد شهری در اهواز، برخلاف روند غالب در عصر قاجار، از نوع تجدد خودجوش یا درون‌زا است.

کلیدواژه‌ها