شناسایی نقوش و بررسی عناصر تشکیل‌دهندۀ خوون‌چینی‌‌های شوشتر

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای معماری،گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی

2 استادیار، گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی

3 استادیار، گروه معماری، واحد پرند، دانشگاه آزاد اسلامی

10.22052/jias.2023.253191.1222

چکیده

هنر معماری در شوشتر محصول قرن‌ها تجربۀ زیستن در منطقه‌ای با آب‌وهوای گرم و نیمه‌خشک می‌باشد و حدی اعلی از همسازی با اقلیم را به نمایش گذاشته است. از ارزشمندترین خدمات معماری این شهر، نماسازی به‌وسیلۀ آجر یا «خوون‌چینی» بوده که با کارکردی دوگانه، علاوه بر زیباسازی، وجهی اقلیمی نیز داشته است. مسئلۀ اصلی در این پژوهش، شناخت نقوش، مستندنگاری و شناسایی دقیق اجزای تشکیل‌دهنده و میزان بیرون‌زدگی خوون‌های شوشتر است. این تحقیق با رویکردی کمی و به روش توصیفی تحلیلی، هفتاد نقش از نمای ساختمان‌های بافت تاریخی شوشتر (تزیینات سردر ورودی اصلی خانه‌ها و جداره‌های حیاط) را که غالباً مربوط به اواخر قاجار و دورۀ پهلوی اول هستند، بررسی کرده است. شیوۀ دستیابی به این نقوش از طریق مطالعۀ میدانی بافت تاریخی و اسناد کتابخانه‌ای بوده است. براساس تصاویر به‌دست‌آمده، نقشۀ آن‌ها به‌وسیلۀ نرم‌افزار اتوکد ترسیم و داده‌های به‌دست‌آمده برای رسیدن به نمودارهای تحلیلی، در نرم‌افزار اِکسل بارگذاری گردید و نتیجۀ بررسی‌های کمّی به دست آمد. در این مقاله ضمن یافتن مساحت نقش‌های مورد مطالعه، مشخص گردید میانگین مساحت این نقوش 45/0 متر مربع است. در ادامه، اجزای تشکیل‌دهندۀ خوون‌ها معرفی و نقش هریک از آن‌ها در شکل‌دهی هر خوون مشخص شد. میزان بیرون‌زدگی هر نقش محاسبه و درنهایت، میانگین میزان بیرون‌زدگی نقوش، حدود 35% به دست آمد. به کمک یافته‌های این پژوهش، مسیر مرمت و بازآفرینی خوون‌ها تسهیل و کوتاه شده و با عنایت به محاسبه و تحلیل اجزای تشکیل‌دهندۀ آن‌ها، حجم مصالح مورد استفاده برای تولید هر نقش، از طریق مراجعه به جداول این مقاله قابل برداشت گردیده است. ازآنجاکه میزان بیرون‌زدگیِ هر نقش متغیری مهم در میزان تولید سایه توسط آن خوون است، داده‌های موجود می‌تواند در شناسایی کارایی حرارتی و ارزش‌گذاری آن‌ها نیز مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها