مولّد اولیۀ طراحی در معماری خانه متناسب با رفتار اسلامی بر مبنای منابع نقلی اسلام

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 مربی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شهاب دانش

2 استادیار، دانشکدۀ عمران و معماری، دانشگاه ملی مهارت

چکیده

در حوزۀ معماری اسلامی، موضع مناسب حضور امر اسلامی در فرایند طراحی نیازمند بررسی است. بر این اساس، این پژوهش با هدف تبیین فرایند تحقق معماری اسلامی و با بهره‌گیری از یافته‌های نظریه‌پردازان حوزۀ فرایند طراحی معماری شکل گرفته است. «مولّد اولیه» در حوزۀ فرایند طراحی، منظری مناسب برای دریافت ایده‌های اولیۀ تولید اثر معماری است. منظری که از یک‌سو مفاهیم مبنایی و شکل‌دهندۀ معماری و ازسوی دیگر مسائل مورد توجه در منابع نقلی اسلام را می‌تواند مورد پردازش قرار دهد و منجر به اتخاذ تصمیمات معمارانه شود. این پژوهش در بخش اول، در بیان اعتبار مولّد اولیه در فرایند طراحی و نسبت آن با تعالیم اسلامی از روش استدلال منطقی استفاده نموده و در بخش دوم نیز به‌منظور تبیین مولّدهای اولیۀ خانه از منظر تعالیم اسلامی با روش تحلیل محتوای کیفی به منابع نقلی اسلام رجوع شده و «مولّد اولیۀ دار» و «مولّد اولیۀ بیت» را معرفی کرده است. در ادامه، با بهره‌گیری از مطالعات میدانی شامل مصاحبه و ثبت و تحلیل رفتار کاربران، ظهور نتایج پژوهش، در خانۀ روحانی، به‌عنوان نمونه‌ای از خانه‌های تاریخی مورد بررسی قرار گرفته است. مولّد اولیۀ دار متوجه مفهوم حضور در خانه است؛ مولّد اولیۀ بیت اما نظر به مالکیت و استفاده از مکان خانه دارد. معمار در موضع طراحی، مبتنی‌بر ویژگی‌های فرهنگی کاربران خانه و شرایط زمینه‌ای طرح، مولّد اولیۀ خانه را در میان طیف «بیت ـ دار» تشخیص داده و مبتنی‌بر آن خانه را برای کاربرانش تعریف می‌کند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم. 1393. ترجمۀ محمدمهدی فولادوند. تهران: مرکز طبع نشر قرآن کریم.
نهج‌ البلاغه. 1387. گردآوری محمد بن حسین شریف الرضی. ترجمۀ محمد دشتی. قم: مؤسسة دارالهجره.
احمدی، حمیده، و سیما حاجی حسن. 1401. بازشناسی هویت معماری اسلامی با نگرش بر معماری مسجد سلطان احمد شهر استانبول. جستارنامۀ فرهنگ و هنر اسلامی 1 (3): 22ـ42.
اکبری، فاطمه. 1397. شواهد قرآنی هندسۀ حاکم بر آثار هنر و معماری اسلامی. فصلنامۀ مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی 22 (77): 561ـ578.
اهری مصطفوی‌، حسن. ۱۳99. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌. جلد 1ـ3 و 11. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌.
ایمان، محمدتقی، و محمودرضا نوشادی. ۱۳۹۰. تحلیل محتوای کیفی. پژوهش. نشریه عیار پژوهش در علوم انسانی 3 (39): ۴۴ـ۱۵.
ایمنی، عالیه. 1389. بیان نمادین در تزیینات معماری اسلامی. کتاب ماه هنر، ش. 142: 86ـ93.
پاکزاد، جهانشاه. 1386. سیر اندیشه‌ها در شهرسازی (1): از آرمان تا واقعیت. تهران: شرکت عمران شهرهای جدید.
جوادی آملی، عبدالله. 1403. مفاتیح الحیات. قم: مرکز نشر اسراء.
حائری، محمدرضا. 1388. خانه، فرهنگ، طبیعت. تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
ری‌شهری، محمد. 1391. اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث. ترجمۀ حمیدرضا شیخی و حمیدرضا آژیر. قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث.
ری‌شهری، محمد. 1393. حکمت‌نامۀ پیامبر اعظم(ص). جلد 5. قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث.
ری‌شهری، محمد. 1389. فرهنگ‌نامۀ مهمانی. ترجمۀ حمیدرضا شیخی. قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث.
شاهچراغی، آزاده، و علیرضا بندرآباد. ۱۳۹۴. محاط در محیط. چ1. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
طباطبایی، محمدحسین. ۱۳۷۴. المیزان فی تفسیر القرآن. جلد ۱۲. ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم. دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. 1367. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. جلد ۲۳. ترجمۀ احمد بهشتی. تهران: فراهانی. چاپ اول.
عابدی، محمدحسین، و فرزانه محمدیان یامی. 1397. زیبایی‎شناسی و بازشناسی اصول آن در معماری اسلامی. فصلنامۀ معماری‌شناسی 1 (4): 45ـ54.
عوض‌پور، بهروز، بهمن نامور مطلق، و ساینا محمدی خبازان. 1393. تجلی حکم صدرایی در معماری اسلامی. خردنامۀ صدرا 20 (1): 95ـ104.
فرات کوفی، ابوالقاسم فرات بن ابراهیم. 1410ق. تفسیر فرات کوفی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
فلاح زرومی، زهرا و مهدی حمزه نژاد. 1402. بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش معماری در روند جهانی شدن و تبیین هویت معماری اسلامی در مواجهه با این عصر (با نگرش به تحلیل عناصر هویتی مسجدالحرام و حرم حضرت امام رضاع). پژوهشنامه خراسان بزرگ (52): 19 -35.
قرائتی، محسن. ۱۳۸۸. تفسیر نور. جلد ۹. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
کلینی، محمد بن یعقوب. 1365. اصول کافی. ج6. چ4. ترجمۀ سید جواد مصطفوی‌‌. قم: مؤسسة الوفاء.
گروت، لیندا، و وانگ، دیوید. 1384. روش‌های تحقیق در معماری. ترجمۀ علیرضا ‌عینی‌فر. تهران: دانشگاه تهران.
لنگ، جان. 1381. آفرینش نظریۀ معماری: نقش علوم رفتاری در طراحی محیط. ترجمۀ علیرضا ‌عینی‌فر. تهران: دانشگاه تهران.
مدنی‌پور، علی. 1379. طراحی فضای شهری: نگرشی بر فرایندهای اجتماعی مکانی. ترجمۀ فرهاد مرتضایی. تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
مروج، حسین. 1379. اصطلاحات فقهی. قم: انتشارات بخشایش.
ناری قمی، مسعود. 1400. تولید نظریۀ معماری براساس الگوهای رفتاری اسلامی با رجوع به منابع اصلی سنّت. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی ۶ (۱): ۱۹۵ـ209. 
نقره‌کار، عبدالحمید. 1392. خانۀ کعبه، سلول بنیادی در طراحی نیایشگاه‌های مطلوب. پژوهش‌های معماری اسلامی 1 (1): 23ـ41.
وثوق‌زاده، وحیده، محبوبه حسنی‌پناه، و بابک عالیخانی. 1395. حکمت عدد هشت در هنر و معماری اسلامی. جاویدان خرد، ش. 30: 175ـ192.
Brolin, B. C. 1976. The Failure of Modern Architecture. London: Studio Vista.
Cao, Y., Kahlon, Y., and Fujii, H. 2022. Revisiting Darke: Tracing the Emergence of Design Generators in Architectural Design. In International Conference on-Design Computing and Cognition (441-460). Cham: Springer International Publishing.
El-Rafey, Moshira A. R. 1992. Housing & Women: Reconstruction of Women’s Point of View, a dissertation submitted for degree of Doctor of Architecture. Michigan: The University of Michigan.
Hester, Randolph T. Planning Neighborhood Space with People. 2nd Edition. Environmental Design Series, Vol. 3, Van Nostrand Reinhold Company Inc., USA.
Hvattum, M. 2006. Origins redefined: a tale of pigs and primitive huts. in Primitive: original matters in architecture, edited by Jo Odgers, Flora Samuel and Adam Sharr. New York: Routledge.
Lawson, B. 2005. How Designers Think, Fourth edition, Architectural Press.
Mallgrave, H. F. 2005. MODERN ARCHITECTURAL THEORY: A Historical Survey, 1673–1968. Cambridge: Cambridge University Press.