سیر پیدایش بادگیرهای بلند برجی در خط آسمان شهر قم بر مبنای اسناد مصورتاریخی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد

چکیده

بادگیرها به‌عنوان عناصر شاخص اقلیمی و نمادین، نقشی کلیدی در هویت‌بخشی به خط آسمان شهرهای کویری دارند. به‌رغم پیشینۀ غنی معماری در شهر قم، سیر تحول کالبدی و زمانی بادگیرهای این شهر در مقایسه با شهرهایی چون یزد و کاشان مغفول مانده و بسیاری از این عناصر در فرایند توسعۀ مدرن از بین رفته‌اند. این تحقیق با روش تفسیری ـ تاریخی و راهبرد موردپژوهی، به بازخوانی سیر پیدایش بادگیرهای برجی قم از دورۀ صفوی تا پهلوی می‌پردازد. بدین منظور، ۶۸ سفرنامه (ایرانی و خارجی) تورق و با تدقیق زمان حضور صاحبان اثر، اسناد مصور شامل گراورها، نقاشی‌ها و عکس‌های تاریخی براساس تکنیک خط‌زمان و تقویم‌نگاری تاریخی مورد تحلیل قرار گرفتند. تحلیل اسناد نشان می‌دهد که در اوایل دورۀ صفوی (آثار اولئاریوس و شاردن)، بادگیرهای برجی بلند در خط آسمان قم دیده نمی‌شوند. نخستین نشانه‌های عناصر عمودی مشابه بادگیر در اواخر دورۀ صفوی ظاهر شده و در دورۀ قاجار (آثار فلاندن، لورنس و عکاسان ناصری) به اوج تنوع و تعداد خود می‌رسند. یافته‌ها حاکی از آن است که تمرکز بادگیرهای بلند عمدتاً در بافت پیرامونی حرم مطهر بوده و بخش‌های کهن‌تر شرقی شهر (میدان کهنه) فاقد این عناصر بوده‌اند. پژوهش حاضر اثبات می‌کند که بادگیرهای بلند برجی در قم، پدیده‌ای متأخر نسبت به هستۀ اولیۀ شهر هستند که از اواخر صفوی آغاز و در قاجار تثبیت شده‌اند. نوآوری این تحقیق در ارائۀ تقویم مصور از تحولات خط آسمان قم است که نشان‌دهندۀ افول تدریجی این عنصر از دورۀ پهلوی اول به‌دلیل تغییر سیستم‌های تهویه و خیابان‌کشی‌های مدرن است.

کلیدواژه‌ها


آقایی، مجتبی سربزه. 1393. در حریم حرم‏: قم در گذر زمان. قم: شهرداری قم.
 اقبال‌السلطنه، رضا. 1249. آلبوم شمارۀ 171. تهران. آلبوم‌خانۀ کاخ‌موزۀ گلستان. [سند تصویری].
 برقعی، سید علی‌اکبر. ۱۳۱۷. راهنمای قم. قم: دفتر آستانۀ قم.
 بیات، سوسن، نیلوفر زجاجی، و محمد امیدواریان. 1401. خانه‌های تاریخی قم. قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.
 پیرنیا، محمدکریم. 1350. بادگیر و خیشخان. هنر و معماری، شمارۀ 10 و 11: 68-74.
 توسلی، محمود. 1381. ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران. تهران: پیام.
 جعفری، جعفر بن محمد بن حسن. 1384. تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
 رضائی ندوشن، محمد، سید عبدالهادی دانشپور، و مصطفی بهزادفر. 1398. سیر تحول حرم حضرت معصومه(س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دورۀ صفوی تا دورۀ قاجار. مطالعات معماری ایران، ش. 15: 81-104.
 زمرشیدی، حسین. 1373. معماری ایران: اجرای ساختمان‌های سنتی. تهران: زمرد.
شریعت‌زاده، علی‌اصغر. 1371. بادگیرهای یزد و اسلوب ساخت آن‌ها. در یزدنامه. به کوشش ایرج افشار، 345-358. تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
 عبدالله قاجار. 1265. آلبوم شماره 208. تهران: آلبوم‌خانۀ کاخ‌موزۀ گلستان. [سند تصویری].
 عمادیان رضوی، سیده‌ زینب. 1398. گونه‌شناسی ساختار معماری بادگیرهای دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه یزد. طرح پژوهشی، یزد: مرکز پژوهشی بین‌المللی بادگیر.
 غلامی تابش، علی‌اکبر. 1403. ابنیۀ سنتی قم. قم: آوای بهار.
 قبادیان، وحید. 1374. بررسی اقلیمی ابنیۀ سنتی ایران. تهران: دانشگاه تهران.
 قم‌شناسی. بی‌تا. تارنمای قم‌شناسی. دسترسی در ۵ اردیبهشت ۱۴۰4. [پایگاه اینترنتی].  https://ghomshenasi.ir
 کلانترچاهوکی، ولی. 1382. تهویه و سرمایش خودبه‌خودی ساختمان‌ها با استفاده از بادگیر. نشریه تهویه مطبوع (1).
 محمودی زرندی، مهناز. 1393. بادگیر نماد معماری ایران. تهران: یزدا.
 مرکز اسناد آستانه. دهۀ 1350 شمسی. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد آستان مقدس حضرت معصومه(س)». [سند تصویری].
 مصطفوی، محمدتقی. 1371. بادگیر پدیده‌ای سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی. در یزدنامه. به کوشش ایرج افشار، 337-344. تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
 معماریان، غلامحسین. 1386. آشنایی با معماری مسکونی ایران: گونه‌شناسی درون‌گرا. تهران: سروش دانش.
 مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران. دهۀ 1320ش. «بانک تصاویر و اسناد». [پایگاه اینترنتی].  http://www.iichs.ir

 Bahadori, M. N. 1985. An Improved design of wind towers for natural ventilation and passive cooling. Solar Energy 35 (2): 119-129.

 Bazin, M. 1973. Qom, ville de pèlerinage et centre régional. Revue Géographique de l'Est 13 (1): 77-136. Retrieved May 29, 2020, from https://www.persee.fr/doc/rgest_0035-3213_1973_num_13_1_1245.
 British Museum. 18th Dynasty. Book of the Dead of Nakht; frame 21; offering-vignette. [Visual Document]. Retrieved from https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA10471-21.
 Bruyn, C. D. 1718. Voyages De Corneille Le Brun Par La Moscovie, En Perse, Et Aux Indes Orientales. Amsterdam: Freres Wetstein.
 Chardin, J. 1686. Journal du voiage du Chevalier Chardin en Perse et aux Indes orientales. Amsterdam: Jean Wolters & Ysbrand Haring.
 Dieulafoy, M. 1884a. Album Dieulafoy. Perse 1. Institut national d’histoire de l’art. Retrieved December 12, 2024, from https://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/62746-album-dieulafoy-perse-1.
 Dieulafoy, M. 1884b. L'Art antique de la Perse. Partie 2: Monuments de Persépolis. Paris: Librairie centrale d'architecture. Retrieved May 2, 2017, from http://bibliotheque-numerique.inha.fr/viewer/7102.
 Flandin, J. B. E. N. 1851. Voyage en Perse de MM. Eugène Flandin, peintre, et Pascal Coste, architectه. Paris: Gide et J. Baudry.
 Gadmer, F. 1927. Perse, Koum, Vue d'ensemble de la mosquée de Fathma. Opendata Hauts-de-Seine: Les collections du musée départemental Albert-Kahn. Retrieved February 14, 2019, from http://collections.albert-kahn.hauts-de-seine.fr/.
 Givoni, B. 1994. Passive and Low Energy Cooling of Buildings. New York: Reinhold Press.
 Laurens, J. 1848. Medresseh de feth Ali Shah à Koum. [Drawing]. Retrieved May 1, 2017, from http://www.ensba.fr/.
 Mahyari, A. 1996. Wind Towers: Architecture, Climate and Sustainability. (Doctoral dissertation). Sydney: Sydney University.
 Masuda, S. 1984. Tappeh Sangh-e Caxmaq. Archiv für Orientforschung, no. 31: 209-212. Retrieved from [lien suspect supprimé].
 Michaud, R. & Michaud, S. 1971. Mausoleum der Fatima al-Masuma. [Historical Photograph]. AKG Images. Retrieved June 25, 2020, from https://www.akg-images.co.uk.
 Ministère des arts et de la culture d'Iran. (1950-1966). Panorama caractéristique de la ville sainte de Qom. [Visual Archive]. Paris: Musée du quai Branly. Retrieved June 4, 2020, from http://collections.quaibranly.fr.
 O'Kane, B. 1976. The al-Ghiyasiyya at Khargird, Iran". Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies, no. 14: 79-92.
 Olearius, A. 1647. Offt begehrte Beschreibung der Newen Orientalischen Reyse. Schleswig: Holwein. Retrieved July 9, 2017, from https://archive.org/details/OleariusOfftBegehrte1647.
 Roaf, S. 1988. The Windcatcher of Yazd. (Doctoral dissertation). Department of Architecture, Oxford Polytechnic. https://doi.org/10.24384/0m49-rr97.
 Roaf, S. 2008. The Traditional Technology Trap (2): More lessons from the Windcatchers of Yazd. Conference on Passive and Low Energy Architecture (PLEA). Dublin.
 Rosenthal, F. 1977. Poetry and Architecture: the badhanj. Journal of Arabic Literature, no. 8: 1-19.
 Thomson, J. 1891. A Collection of Photographs taken in Persia, Turkey and in the Caucasus. Vol. 2. Retrieved January 26, 2017, from http://bibliotheque-numerique.inha.fr/viewer/15528.
 Vinchon, J. 1907. Koum - Chapelles dans le cimetière. [Historical Photograph]. Paris: Musée du quai Branly. Retrieved May 2, 2019, from http://collections.quaibranly.fr.