سیر پیدایش بادگیرهای بلند برجی در خط آسمان شهر قم بر مبنای اسناد مصوّرتاریخی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

دانشگاه یزد

چکیده

بادگیرها به عنوان عناصر شاخص اقلیمی و نمادین، نقشی کلیدی در هویت‌بخشی به خط آسمان شهرهای کویری دارند. علی‌رغم پیشینه غنی معماری در شهر قم، سیر تحول کالبدی و زمانی بادگیرهای این شهر در مقایسه با شهرهایی چون یزد و کاشان مغفول مانده و بسیاری از این عناصر در فرآیند توسعه مدرن از بین رفته‌اند. این تحقیق با روش تفسیری-تاریخی و راهبرد موردپژوهی، به بازخوانی سیر پیدایش بادگیرهای برجی قم از دوره صفوی تا پهلوی می‌پردازد. بدین منظور، ۶۸ سفرنامه (ایرانی و خارجی) تورق و با تدقیق زمان حضور صاحبان اثر، اسناد مصور شامل گراورها، نقاشی‌ها و عکس‌های تاریخی بر اساس تکنیک خط‌زمان و تقویم‌نگاری تاریخی مورد تحلیل قرار گرفتند. تحلیل اسناد نشان می‌دهد که در اوایل دوره صفوی (آثار اولئاریوس و شاردن)، بادگیرهای برجی بلند در خط آسمان قم دیده نمی‌شوند. نخستین نشانه‌های عناصر عمودی مشابه بادگیر در اواخر دوره صفوی ظاهر گشته و در دوره قاجار (آثار فلاندن، لورنس و عکاسان ناصری) به اوج تنوع و تعداد خود می‌رسند. یافته‌ها حاکی از آن است که تمرکز بادگیرهای بلند عمدتاً در بافت پیرامونی حرم مطهر بوده و بخش‌های کهن‌تر شرقی شهر (میدان کهنه) فاقد این عناصر بوده‌اند. پژوهش حاضر اثبات می‌کند که بادگیرهای بلند برجی در قم، پدیده‌ای متأخر نسبت به هسته اولیه شهر هستند که از اواخر صفوی آغاز و در قاجار تثبیت شده‌اند. نوآوری این تحقیق در ارائه تقویم مصور از تحولات خط آسمان قم است که نشان‌دهنده افول تدریجی این عنصر از دوره پهلوی اول به دلیل تغییر سیستم‌های تهویه و خیابان‌کشی‌های مدرن است.

کلیدواژه‌ها

مطالعات معماری ایران

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 25 اسفند 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار