شهر دانشگاهی جندی‌شاپور اهواز؛ تجربه‌ای از بازتولید معماری ایرانی (از اواخر دهۀ ۱۳۴۰ تا انقلاب اسلامی)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری، دانشگاه تگزاس تک، آمریکا

2 دکتری، معماری منظر، دانشگاه تهران

چکیده

دانشگاه جندی‌شاپور اهواز، همسو با سیاست‌های ملی‌گرایی حکومت پهلوی، میراث‌دار جندی‌شاپور ساسانی معرفی شد. توسعۀ این دانشگاه از بدو تأسیس در سال ۱۳۳۴ تا آغاز دهۀ ۱۳۵۰ چندان مطلوب نبود. بااین‌حال در کمتر از یک دهه منتهی به انقلاب اسلامی، این دانشگاه به‌سرعت توسعه یافت و شهر دانشگاهی جندی‌شاپور اهواز پدید آمد. در شکل‌گیری این شهر دانشگاهی پیش‌شرط معماری به «سبک اصیل ایرانی» و «بر طبق اصول سنتی معماری ایرانی» مطرح شد و محمدرضا مقتدر، کامران دیبا و موژان خادم برای طراحی ساختمان‌های آن فرا خوانده شدند. درنتیجه، این شهر دانشگاهی به نمونه‌ای کم‌نظیر و ارزشمند در معماری معاصر ایران بدل شد که بستر فعالیت هم‌زمان تعدادی از مجرب‌ترین معماران ایرانی در تجربۀ بازتولید و معاصرسازی معماری به «سبک اصیل ایرانی» و «بر طبق اصول سنتی معماری ایرانی» است. پژوهش حاضر با روش تاریخی ـ تفسیری و با تکیه بر اسناد نویافته، نقش هریک از معماران در طراحی ساختمان‌های این شهر دانشگاهی را تدقیق می‌کند و با به‌کارگیری «دستگاه واکاوی فرم» مشتمل بر شاخص‌های «ارتباط با بناهای مجاور»، «هم‌نشینی فضاها»، «هندسه»، «ساختار فرم» و «آرایه و نماد» آثار آنان را تشریح می‌نماید. رویکردهای معمارانۀ به‌کارگرفته‌شده در دسته‌های «کالبدی» به‌معنای به‌کارگیری ارجاعات مستقیم فرمی به معماری تاریخی، «کالبدی ـ مفهومی» به‌معنای بازتعریف مفاهیم معماری تاریخی همراه با اشارات قابل خوانشی از تعهد به آن، و «مفهومی» به‌معنای تولید کالبدی جدید، صرفاً با بهره‌گیری از مفاهیم معماری تاریخی قابل مشاهده است که می‌توان به‌ترتیب مقتدر، دیبا و خادم را شاخص‌ترین چهرۀ هر دسته نامید.

کلیدواژه‌ها


 آمار آموزش عالی ایران در پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی. ۱۳۵۵. تهران: مؤسسۀ تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی.
 ابل، کریس. ۱۳۸۷. معماری و هویت. ترجمۀ فرح حبیب. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.
 امیدوار، عطاءالله. ۱۳۷۹. کامران دیبا را چطور به یاد می‌آورم؟. معمار (10): ۲۷ـ۲۶.
 افشارنادری، کامران. ۱۳۷۹. یادگارهای آشنا کامران دیبا. معمار (10): ۲5ـ۲0.
 بانی‌مسعود، امیر. ۱۳۹۴. معماری معاصر ایران در تکاپوی بین سنت و مدرنیته. تهران: هنر و معماری قرن.
 بسکی، سهیلا. ۱۳۷۹. دیداری دیگر با کامران دیبا. معمار (10): 8ـ19.
 بهروز، احمد، و عطاءالله اشراقی. ۱۳۵۰. دانشکده پزشکی جندی‌شاپور از تأسیس تا سال ۱۳۵۰. اهواز: انتشارات دانشگاه جندی‌شاپور.
 بی‌بی‌سی فارسی. 1403. تماشا: معماری نوگرای ایرانی در آثار محمدرضا مقتدر [ویدئو]. یوتیوب.
 پیشرفت‌های دانشگاه جندی‌شاپور در دهۀ انقلاب شاه و مردم. ۱۳۵۱. اهواز: روابط عمومی دانشگاه جندی‌شاپور.
 خادم، موژان. ۱۳۹۳. ابعاد عرفانی معماری: بحران محیط‌زیست. رهاورد (106): ۱10ـ۱27.
 خانبانزاده، ساناز، مریم ارمغان، و جمال‌الدین سهیلی. ۱۳۹۹. بررسی نقش زنان معمار در معماری معاصر ایران (۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ خورشیدی). زن در فرهنگ و هنر. ۱۲(۱). 1۹ـ4۹. https://doi.org/10.22059/jwica.2020.297705.1403
 دادخواه، حسن، شهناز خادمی‌زاده، ندا شفیعی، سمیه طاهری‌فر، مریم سعیدی، و سید مصطفی عالم‌زاده. ۱۳۹۸. ویژه‌نامۀ تاریخ شفاهی دانشگاه؛ آثار نوشتاری دانشگاهیان به‌مناسبت آیین بزرگداشت شصتمین سالگرد تأسیس دانشگاه شهید چمران اهواز. جلد اول. اهواز: دانشگاه شهید چمران اهواز.
 دیبا، کامران. ۱۳۹۳. باغی میان دو خیابان: چهار هزار و یک روز از زندگی کامران دیبا. تهران: بن‌گاه.
 دیبا، کامران. ۱۳۹۲. ساختمان‌ها و پروژه‌ها. ترجمۀ ونداد جلیلی. تهران: علم معماری رویال.
 راهنمای دانشگاه جندی‌شاپور سال تحصیلی ۱۳۵۳ـ۵۴. ۱۳۵۴. اهواز: دانشگاه جندی‌شاپور، دفتر معاونت پژوهشی و برنامه‌ریزی.
 راهنمای تحصیلی دانشگاه جندی‌شاپور سال تحصیلی ۲۵۳۶ـ۲۵۳۷. ۱۳۵۷. اهواز: دانشگاه جندی‌شاپور، دفتر برنامه‌ریزی و نظارت.
 زندگی مهندس محمدرضا مقتدر. (۱۳۸۷). مصاحبۀ مجلۀ معمار. تاریخ مراجعه: ۲۹/۹/۱۴۰۱. قابل دسترس در: http://www.caoi.ir/fa/categories/%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88/%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87/mohammadreza-moghtader-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%B1.html
 سیدی، سید علیرضا، و مرتضی همتی. 1402. در امتداد زمان و مکان؛ بررسی و تحلیل اندیشۀ «معماری ممتد» در پروژۀ پردیس مرکزی دانشگاه قوچ. منظر (63) 15: 86ـ97. https://doi.org/10.22034/manzar.2022.345727.2196
 طایفه، احسان، عیسی حجت، و حمیدرضا انصاری. ۱۳۹۴. تعریف و تدوین دستگاه واکاوی فرم معماری مبتنی‌بر تحلیل و بازاندیشی دستگاه نقد. مطالعات معماری ایران (۸) ۴: 73ـ88.
 عظیمی، علیرضا، خسرو محمدی، و وحید عبدلی. ۱۳۹۴. نگاهی به ۲۰ سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران. هنر معماری (36): 16ـ29.
 قهاری، سید علیرضا. ۱۳۸۶. کتاب معماران ایران. تهران: نظر.
 مجاب، حبیب‌الله. ۱۳۴۶. تاریخچۀ مختصر دانشگاه گندی‌شاپور «جندی‌شاپور». اهواز: سازمان آب و برق خوزستان.
 مجتهدزاده، روح‌الله، و زهرا نام‌آور. ۱۳۹۴. در جست‌وجوی هویت شهری اهواز. تهران: مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهر‌سازی.
 مجموعه قوانین موضوعه و مسائل مصوبۀ دورۀ یازدهم قانون‌گذاری. ۱۳۱۹. تهران: چاپخانۀ مجلس.
 مجموعه قوانین موضوعه و مصوبات دورۀ‌ پ‍ان‍زده‍م‌ ق‍ان‍ون‌گ‍ذاری. ۱۳۲۹. تهران: چاپخانۀ مجلس.
 مظهری، محمدابراهیم، و فرشته گدازی. ۱۳۹۴. معماری و اندیشه: تأملی بر معماری دانشگاه. اهواز: دانشگاه شهید چمران اهواز.
 مقتدر، محمدرضا. (۱۳۸۵). کارهای رضا مقتدر. معمار (40): 89ـ95.
 میرعمادی، عبدالـحسین، و غلامحسین صرامی. ۱۳۵۶. پیدایش و گسترش دانشگاه جندی‌شاپور. اهواز: معاونت پژوهشی و برنامه‌ریزی دانشگاه جندی‌شاپور.
 نصر، سید حسین. ۱۳۹۸. دکتر سید حسین نصر. در ویژه‌نامۀ تاریخ شفاهی دانشگاه؛ آثار نوشتاری دانشگاهیان به‌مناسبت آیین بزرگداشت شصتمین سالگرد تأسیس دانشگاه شهید چمران اهواز. جلد اول. گردآوری و تدوین: حسن دادخواه، شهناز خادمی‌زاده، ندا شفیعی، سمیه طاهری‌فر، مریم سعیدی و سید مصطفی عالم‌زاده. اهواز: دانشگاه شهید چمران اهواز.
 همتی، مرتضی، و سید علیرضا سیدی. ۱۴۰۰. موژان خادم: ایران و فراتر از آن! گفت‌وگو با موژان خادم در مورد آثار معماری او در ایران، پاکستان، مصر، ترکیه و آمریکا. هنر معماری (63): 82ـ91.
 هنر و معماری. ۱۳۵۱. آشنایی با یکی از آرشیتکت‌های ایرانی و کارهای وی. هنر و معماری (۱۳ و ۱۲) 4: 43ـ50.
 Amanat, Abbas. 2017. Iran : A Modern History. New Haven: Yale University Press. https://doi.org/10.12987/9780300231465.
 Indigenous high-tech. 1987. Architectural Record 96 (5): 136-149.
 Khaghani, Saeid, & Niloofar Rasooli. 2018. The Women Architects of Iran, Their Practice and Influence (1940-1976). In C. FranchiniH. SeražinE. M. Garda (Ed.), Women's Creativity since the Modern Movement (1918-2018): Toward a New Perception and Reception. Slovenia: Založba ZRC.
 Jondi Shapour University, Ahvaz, Iran (n.d.). Retrieved February 2, 2026, from https://continuousarchitecture.org/portfolio/jondi-shapour-university-ahvaz-iran/
 Setting a Standard for Architecture in Islam: The Aga Khan School of Nursing in Karachi, designed by Payette Associates and Mozhan Khadem. 1981. Architectural Record 90 (10): 81-89.
 Shahbazi, Alireza Shapur, & Lutz Richter-Bernburg. 2018. Gondesapur. Encyclopaedia Iranica 11 (2): 131–135.
 Seyedi, Seyed Alireza, Asma Mehan, & Morteza Hemmati. 2025. Modernism and Mysticism: Mozhan Khadem’s Architectural Journey. In Abstracts of Papers Presented at the 78th Annual International Conference of the Society of Architectural Historians (SAH). Atlanta, GA: Society of Architectural Historians, 40.
 Tabibi, Baharak. 2021. Unhiding The Hidden Portrait Of Pahlavi Women Builders In Sketching The Iranian Modernity: A Reassessment Of The Congress Of Women Architects. METU Journal of the Faculty of Architecture 38 (1): 197-212. http://dx.doi.org/10.4305/metu.jfa.2021.1.5