آسیب‌پذیری محوطۀ تخت‌جمشید در برابر تغییر آب‌وهوایی و نقش مشارکت محلی در کاهش آن

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی ـ فرهنگی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری

2 دانشجوی دکتری، دانشگاه رماتره، ایتالیا و عضو کارگروه بین‌المللی میراث‌فرهنگی و تغییرات اقلیم ایکوموس

چکیده

محوطۀ میراث جهانی تخت‌جمشید با تهدیدات فزایندۀ ناشی از تغییرات اقلیمی مواجه است که ضرورت تدوین راهبردهای سازگاری مؤثر را برجسته می‌سازد. این پژوهش با هدف تبیین ابعاد و پیامدهای تغییرات اقلیمی بر محوطۀ تخت‌جمشید و بررسی نقش مشارکت جامعۀ محلی در تدوین و اجرای راهبردهای سازگاری انجام شده است. مسئلۀ اصلی پژوهش، افزایش آسیب‌پذیری این محوطه در برابر مخاطراتی چون خشکسالی و بارندگی‌های شدید و هم‌زمان، تأثیر این مخاطرات بر معیشت و زیست جوامع محلی پیرامون، به‌ویژه کشاورزان دشت مرودشت، و شکل‌گیری چالش‌های مدیریتی میان متولیان محوطه و ساکنان منطقه است. در این پژوهش، تمرکز روش‌شناسی بر شناسایی پیوندهای علّی میان تغییرات اقلیمی، افت منابع آب زیرزمینی، تداوم شیوه‌های سنتی کشاورزی و بروز مخاطراتی همچون فرونشست زمین قرار دارد. بدین منظور، از رویکردی کیفی ـ مشارکتی بهره گرفته شده و بازیِ بینش به‌عنوان ابزار اصلی گردآوری داده‌های اجتماعی، ادراکی و تجربی به‌ کار رفته است. چارچوب نظری پژوهش بر نظریه‌های مشارکت جامعه‌محور، جامعه‌شناسی محیطی و مدیریت ریسک تغییرات اقلیمی استوار است که جوامع محلی را کنشگران فعال در تولید دانش و تصمیم‌گیری می‌داند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مخاطرات اقلیمی، به‌ویژه خشکسالی‌های طولانی‌مدت و بارندگی‌های شدید، علاوه بر تهدید مستقیم پایداری سازه‌های باستانی تخت‌جمشید، با تشدید فشار بر منابع آب و معیشت محلی، زمینه‌ساز تعارضات مدیریتی و کاهش کارآمدی اقدامات حفاظتی می‌شود. نتایج همچنین بر ماهیت درهم‌تنیده و متقابل آسیب‌پذیری محوطه و جوامع محلی تأکید دارد. درنهایت، پژوهش نتیجه می‌گیرد که تدوین راهبردهای سازگاری پایدار بدون ارزیابی جامع آسیب‌پذیری و مشارکت فعال جوامع محلی امکان‌پذیر نیست. بر این اساس، بهبود زیرساخت‌های منطقه‌ای، ارتقای شیوه‌های کشاورزی پایدار، استقرار نظام‌های پایش مستمر و توانمندسازی جامعۀ محلی به‌عنوان راهکارهای کلیدی پیشنهاد می‌شود و همکاری هماهنگ میان جوامع محلی، نهادهای دولتی و سازمان‌های بین‌المللی شرطی اساسی برای حفاظت هم‌زمان از میراث‌فرهنگی، محیط‌زیست و معیشت در برابر پیامدهای فزایندۀ تغییرات اقلیمی قلمداد می‌شود.

کلیدواژه‌ها


 حیدری، اعظم، و ایرج جباری. ۱۴۰۱. مدل‌سازی توسعۀ فرونشینی دشت مرودشت در رابطه با برداشت آب‌های زیرزمینی. مخاطرات محیط طبیعی ۱۱ (۳۴): 17ـ۳۳. .https://doi.org/10.22111/jneh.2022.38867.1815
 رحیمیان، محمدحسن، سمانه پورمحمدی، یوسف هاشمی‌نژاد، و محمدعلی مشکوه. ۱۳۹۲. تأثیر تغییر اقلیم بر شوری‌زایی در پهنه‌های مرکزی و شرق ایران. مجلۀ پژوهش‌های خاک (علوم خاک و آب) ۲۷ (۱): ۱ـ۱۵. https://doi:10.22092/ijsr.2013.126216
 رئیسی ‌اردکانی، عزت‌اله. ۱۳۸۹. طرح بررسی حریم هیدروژئولوژیکی محوطۀ میراث جهانی تخت‌جمشید. گزارش نهایی بخش علوم زمین، دانشگاه شیراز. مرکز اسناد پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید.
 عابدی، سمانه، و ملیحه صداقت. ۱۳۹۸. تعیین مؤلفه‌های توسعۀ اقتصاد گردشگری ایران با تأکید بر تغییرات اقلیمی. فصلنامۀ اقتصاد محیط‌زیست و منابع طبیعی ۳ (۷): ۷۳ـ۹۴. https://doi:10.22054/eenr.2020.12489
 فدایی، حمید، امین‌اله کمالی، و حمیدرضا کرمی. ۱۴۰۳. تاب‌آوری محوطه‌های میراث جهانی پارسه ـ پاسارگاد در برابر بحران‌های زیست‌محیطی با استفاده از خلاقیت و دانش سنتی هخامنشی. فصلنامۀ اثر ۴۵ (۱۰۷): ۵ـ۴۰. https://dx.doi.org/10.22034/45.107.1
 میراثی، سهراب، حسین رهنما، و مسعود الیاسی. ۱۳۹۱. بحران افت سطح آب زیرزمینی و وقوع پدیدۀ فرونشست در دشت مرودشت. همایش بین‌المللی بحران‌های زیست‌محیطی ایران و راهکارهای بهبود آن (ص۱۴۹۸ـ۱۵۰۵)، ۲۵ـ۲۶ بهمن ۱۳۹۱، جزیرۀ کیش، ایران. https://civilica.com/doc/201336
 ورشاویان، وحید، علی خلیلی، ناصر قهرمان‌نوذر، و سهراب حجام. ۱۳۹۰. بررسی روند تغییرات مقادیر حدی دمای حداقل، حداکثر و میانگین روزانه در چند نمونه اقلیمی ایران. مجلۀ فیزیک زمین و فضا ۳۷ (۱): ۱۶۹ـ۱۷۹. https://jesphys.ut.ac.ir/article_22644.html
 یاراحمدی، الهام، مصطفی کرم‌پور، هوشنگ قائمی، محمد مرادی، و بهروز نصیری. ۱۳۹۸. تحلیل آماری بی‌هنجاری‌های دمای حداقل و حداکثر ایران در دورۀ سرد سال به‌منظور درک اثر تغییر اقلیم بر مناطق مختلف ایران. جغرافیا و مخاطرات محیطی، ش. ۲۹: ۱۷۱ـ197. https://doi.org/10.22067/geo.v0i0.73539
 Adger, W. N., J. Barnett., K. Brown., N. Marshall., and K. O'Brien. 2013. Cultural dimensions of climate change impacts and adaptation. Nature Climate Change 3 (2): 112-117.
 Alley, R. B., J. Marotzke., W. D. Nordhaus., J. T. Overpeck., D. M. Peteet., R. A. Pielke., and J. M. Wallace. 2003. Abrupt climate change. Science 299 (5615): 2005-2010.
Ashraf, S., A. Nazemi., and A. AghaKouchak. 2021. Anthropogenic drought dominates groundwater depletion in Iran. Scientific Reports 11 (1): 1-10. https://doi.org/10.1038/s41598-021-88522-y.
Day, J. C., S. F. Heron., A. Markham., J. Downes., J. Gibson., E. Hyslop., R. Jones., and A. Lyall. 2019. Climate Risk Assessment for the Heart of Neolithic Orkney World Heritage Site. Historic Environment Scotland. https://openarchive.icomos.org/id/eprint/2164
deMenocal, P. B. 2011. Climate and human evolution. Science 331 (6017): 540-542.
Ghobadi, A., M. Emami., and H. Aslani. 2014. Hydrogeological Survey for Interpretation of Damaging Process in Ancient Grave of Naqsh-e-Rostam, Iran. Journal of Geological Resource and Engineering 2 (3): 180-188. https://doi.org/10.17265/2328-2193/2014.03.006.
Heron, S. F., J. D. Day., M. Mbogelah., R. Bugumba., E. Abraham., M. B. Sadi., P. Noah., M. S. Khamis., S. Madenge., and W. Megarry. 2022. Application of the Climate Vulnerability Index for the Ruins of Kilwa Kisiwani and the Ruins of Songo Mnara, Tanzania. CVI Africa Project. https://openarchive.icomos.org/id/eprint/2658/.
ICCROM (International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property). 2020. inSIGHT: A participatory game for enhancing disaster risk governance [Digital publication]. https://www.iccrom.org/news/insight-participatory-game-enhancing-disaster-risk-governance.
ICOMOS. 2011. Cultural Heritage at Risk: From Preparedness to Documentation Centre. UNESCO-ICOMOS.
Khalaf, R. W. 2021. World Heritage on the Move: Abandoning the Assessment of Authenticity to Meet the Challenges of the Twenty-First Century. Heritage, 371-386. https://doi.org/10.3390/heritage4010023.
Khalili, N., M. Arshad., H. Kächele., Z. Farajzadeh., and K. Müller. 2021. Drought shocks and farm household consumption behaviour: Insights from Fars province of Iran. International Journal of Disaster Risk Reduction, no. 66, 102625. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2021.102625.
Khatibi, F. S., A. Dedekorkut-Howes., M. Howes., and E. Torabi. 2021. Can public awareness, knowledge and engagement improve climate change adaptation policies?. Discover Sustainability 2 (18): 1-24. https://doi.org/10.1007/s43621-021-00024-z.
Mousavi, A. 2012. Persepolis: Discovery and afterlife of a world wonder. Walter de Gruyter.
Naderi, M., Raeisi, E., & Talebian, M. H. (2014). Effect of extreme floods on the archaeological sites of Persepolis and Naghsh-e-Rostam, Iran. Journal of Performance of Constructed Facilities 28 (3), 502-510. https://doi:10.1061/(ASCE)CF.1943 -5509.0000442.
Naderi, M. 2020. Extreme climate events under global warming in northern Fars Province, southern Iran. Theoretical and Applied Climatology 142 (3): 1221-1243.
Ostovari, Y., and K. Asgari. 2014. Preparation of salinity maps and sodium absorption ratio for groundwater evaluation in Marvdasht-Kharameh for irrigation. The first national conference on water resources and agriculture challenges, Iranian Irrigation and Drainage Association, Islamic Azad University, Khurasgan Branch, Isfahan.
Phillips, H. 2015. The capacity to adapt to climate change at heritage sites—The development of a conceptual framework. Environmental Science and Policy, no. 47: 118–125. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2014.11.003.
Scott, D., and S. Gössling. 2022. A review of research into tourism and climate change - Launching the annals of tourism research curated collection on tourism and climate change. Annals of Tourism Research, no. 95: 1-12.
Sesana, E., A. S. Gagnon., A. Bonazza., and J. J. Hughes. 2020. An integrated approach for assessing the vulnerability of World Heritage Sites to climate change impacts. Journal of Cultural Heritage, no. 41: 211–224. https://doi.org/10.1016/j.culher.2019.06.013.
UNESCO. 2017. Convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage (WHC/17/41.COM/18). World Heritage Committee, Forty-first session, Krakow, Poland.
Weber, E. T., C. P. Catterall., J. Locke., L. S. Ota., B. Prideaux., L. Shirreffs., L. Talbot., and I. J. Gordon. 2021. Managing a World Heritage Site in the Face of Climate Change: A Case Study of the Wet Tropics in Northern Queensland. Earth 2 (2), Article 2. https://doi.org/10.3390/earth2020015.