نقش مدت‌زمان حضور، غلظت دی‌اکسید کربن و رطوبت نسبی هوا بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در مساجد معاصر ایلام

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه معماری، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران.

چکیده

احساس آسایش حرارتی در فضاهای مذهبی، یکی از عوامل کلیدی مؤثر بر کیفیت عبادت و تمرکز معنوی نمازگزاران است. وجود دما و رطوبت خارج از محدودۀ مطلوب، نه‌تنها نارضایتی حرارتی را به دنبال دارد، بلکه زمینه‌ساز کاهش آسایش، ایجاد بی‌قراری و اخلال در کیفیت عبادت می‌شود. هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیر تجربی سطوح متغیرهای رطوبت (50 و 70 درصد)، مدت‌زمان حضور افراد (20، 40، 60 و 80 دقیقه) و میزان دی‌اکسید کربن (با تهویۀ مکانیکی 600 PPM و بدون تهویۀ مکانیکی 1600 PPM) بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در فضای مساجد در اتاقک اقلیمی ‌آزمایشگاهی است. این پژوهش با استفاده از آنالیز واریانس سه‌طرفه (ANOVA) بین گروهی طی بازۀ زمانی چهارماهه (آذر تا اسفند ۱۴۰۳) با مشارکت 160 مرد در شهر ایلام انجام شد و با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخۀ ۲۷ تحلیل گردید. نتایج تحلیل آماری این پژوهش نشان‌دهندۀ تأثیر معنادار عوامل محیطی بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در فضای مساجد است. یافته‌ها بیانگر آن است که رطوبت نسبی هوا به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کیفی محیط، به‌تنهایی نقشی معنادار در تعیین آسایش حرارتی فضای معماری ایفا می‌کند (p<0.05). همچنین، غلظت دی‌اکسید کربن و مدت‌زمان حضور نمازگزاران به‌عنوان عوامل مستقل، بر شاخص آسایش حرارتی نمازگزاران اثرگذار است (p<0.05). نکتۀ قابل توجه، وجود اثر متقابل معنادار میان رطوبت نسبی و میزان دی‌اکسید کربن است (p<0.05) که نشان می‌دهد ترکیب این دو عامل می‌تواند ساختار تعادل آسایش حرارتی را در محیط معماری دستخوش تغییر کند. بااین‌حال، سایر تعاملات شامل ارتباط مدت‌زمان حضور با رطوبت نسبی و دی‌اکسید کربن، واجد معناداری آماری نبوده و تأثیر محسوسی بر وضعیت آسایش حرارتی مشاهده نگردید. نتایج نشان داد حفظ رطوبت در سطح بهینه ۵۰  درصد و کنترل غلظت دی‌اکسید کربن در حد ۶۰۰ ppm، به‌عنوان دو عامل کلیدی، شرط لازم برای ایجاد محیطی مطلوب به‌ویژه در حضور طولانی‌مدت نمازگزاران در مساجد است. این یافته بر ضرورت طراحی هماهنگ سیستم‌های تهویه و تأسیسات رطوبتی در مساجد تأکید می‌کند؛ به‌گونه‌ای که تأمین هم‌زمان کیفیت هوا و رطوبت مطلوب، به‌ویژه در ساعات اقامت طولانی‌تر (مانند نمازهای جماعت یا مراسم مذهبی)، باید در اولویت قرار گیرد. ازاین‌رو، تلفیق راهکارهای غیرفعال (همچون مصالح مناسب و تهویۀ طبیعی) با سیستم‌های فعال کنترل‌کنندۀ رطوبت و کیفیت هوا، می‌تواند به طراحی فضاهای مذهبی پایدار و ارتقای تجربۀ معنوی نمازگزاران منجر شود.

کلیدواژه‌ها

مراجع

 فتاحی، کارن، و مریم بیگی. 1403. ارزیابی وضعیت عملکرد شناختی کارکنان و تعیین دامنۀ آسایش حرارتی جنسیت‌های مختلف در بیمارستان‌های شهر ایلام. فصلنامۀ علمی‌تخصصی طب کار ۱۶ (۳): ۲۷ـ۴۱. http://tkj.ssu.ac.ir/article-1-1324-fa.html
 فتاحی، کارن، و مریم بیگی. 1404. بررسی نقش مدت‌زمان فعالیت، احساس آسایش و سازگاری حرارتی بر عملکرد شناختی و خستگی عمومی ‌کارکنان فضاهای درمانی (مطالعۀ موردی: کارکنان بیمارستان‌های شهر ایلام). نشریۀ علمی‌پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی البرز ۱۴ (۳): ۲۳۳ـ۲۴۵. http://aums.abzums.ac.ir/article-1-1885-fa.html
 Ajibade ,S., A .Abubakar , and H. Ahmad. 2025. Assessment of thermal comfort in a medium size mosque in h ot climates. Journal of Thermal Biology, no. 118: 103678. https://doi.org/10.1016/j.jtherbio.2024.103678
Al-Homoud, M., A. Adel A, Ismail M. B. 2009. Assessment of monitored energy use and thermal comfort conditions in mosques in hot-humid climates. Energy and Buildings 41 (6): 607-614 https://doi.org/10.1016/j.enbuild.2008.12.005
Amaripadath, D., R. Ramin, V. Mirjana, and A .Shady G. 2023.A systematic review on role of humidity as an indoor thermal comfort parameter in humid climates. Journal of Building Engineering, no. 68: 106039. https://doi.org/10.1016/j.jobe.2023.106039.
Ashrae Standard. 2017. ASHRAE Standard 55: Thermal environmental conditions for human occupancy. American Society of Heating, Refrigerating and Air-Conditioning Engineers: Atlanta, GA, USA.
Atmaca, A., G .Zorer Gedik, and A. Wagner. 2021. Determination of optimum envelope of religious buildings in terms of thermal comfort and energy consumption: Mosque cases. Energies 14 (20): 6597. https://doi.org/10.3390/en14206597
Atmaca, A., and G. Zorer Gedik. 2020. Determination of thermal comfort of religious buildings by measurement and survey methods: Examples of mosques in a temperate-humid climate. Journal of Building Engineering, no. 30: 101246. https://doi.org/10.1016/j.jobe.2020.101246
Atmaca, B., and G. Zorer Gedik. 2023. Development of energy efficient design proposals for air conditioned mosques. Sustainable Cities and Society, no. 98: 104567. https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104567
Azmi, N., and M. Z. Kandar. 2019. Factors contributing in the design of environmentally sustainable mosques. Journal of Building Engineering, no. 23: 27-37. https://doi.org/10.1016/j.jobe.2019.01.024
Azm, N., M. Arıcı, and A. Baharun. 2021. A review on the factors influencing energy efficiency of mosque buildings. Journal of cleaner production, no. 292: 126010. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.126010
Azmi, N., and S. H. Ibrahim. 2020. A comprehensive review on thermal performance and envelope thermal design of mosque buildings. Building and Environment, no. 185: 107305. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2020.107305
Azmi, N., M., Z Kandar, and E. Aminudin. 2021. Energy consumption and thermal comfort in mosques: A review. Sustainability 13 (9): 4987. https://doi.org/10.3390/su13094987 
Budaiwi, I., A. A. Abdou, M. S. Al-Homoud. 2013. Envelope retrofit and air-Calis, Gulben, Alt, Berna, Kuru, Merve. 2015. Thermal comfort and occupant satisfaction of a mosque in a hot and humid climate. In Computing in Civil Engineering, (pp. 139-147). https://doi.org/10.1061/9780784479247.018
Cao, S., and H. Y Deng. 2019. Investigation of temperature regulation effects on indoor thermal comfort, air quality, and energy savings toward green residential buildings. Science and Technology for the Built Environment 25 (3): 309-321. https://doi.org/10.1080/23744731.2018.1526016
Cao,T., Z.  Lian, S. Ma, and J. Bao. 2021. Thermal comfort and sleep quality under temperature, relative humidity and illuminance in sleep environment. Journal of Building Engineering, no. 43: 102575. https://doi.org/10.1016/j.jobe.2021.102575
conditioning operational strategies for reduced energy consumption in mosques in hot climates. Building Simulation, p. 33-50. https://doi.org/10.1007/s12273-012-0092-5
Crosby ,S., and A. Rysanek. 2022. Predicting thermal satisfaction as a function of indoor CO2 levels: Bayesian modelling of new field data. Building and Environment, no. 209: 108569. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2021.108569
Endur, Z., L .Tanaçan, G., and K. Oral. 2024. Comparison of different thermal comfort models: mosque and church cases. Building Research & Information, 52 (4): 456-472. https://doi.org/10.1080/09613218.2024.2314567
Escandón, R., R. Suárez, J. J. Sendra, N. Ascione, N. Bianco, and G. M. Mauro. 2019. Predicting the impact of climate change on thermal comfort in a building category: The Case of Linear-type Social Housing Stock in Southern Spain. Energies 12 (12): 2238. https://doi.org/10.3390/en12122238
Fiala, D., K. J. Lomas, and M. Stohrer. 1999. A computer model of human thermoregulation for a wide range of environmental conditions: the passive system. Journal of applied physiology 87 (5): 1957-1972. https://doi.org/10.1152/jappl.1999.87.5.1957
Fountain, M., E. Arens, T. Xu, and Liu, G., Huebner, and D. Shipworth. 2015. Investigating the effect of CO2 concentration on reported thermal comfort. InfoScience, pp. 315-320.
Gemici, E., and M. Dogan. 2024. Adaptive strategies and thermal perceptions in intermittently used congregational Spaces: A case study. Journal of Building Engineering, no. 89: 109234. https://doi.org/10.1016/j.jobe.2024.109234
Guo, H., D. Aviv, M. Loyola, E. Teitelbaum, N. Houchois, and F. Meggers. 2020. On the understanding of the mean radiant temperature within both the indoor and outdoor environment, a critical review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, no. 117: 109207. https://doi.org/10.1016/j.rser.2019.06.014
Holm, D., and F. Engelbrecht. 2005. Practical choice of thermal comfort scale and range in naturally ventilated buildings in South Africa. Journal of the South African Institution of Civil Engineering= Joernaal van die Suid-Afrikaanse Instituut van Siviele Ingenieurswese 47 (2): 9-14. https://hdl.handle.net/10520/EJC26974
Höppe, P., 2002. Different aspects of assessing indoor and outdoor thermal comfort. Energy and Buildings 34 (6): 661-665. https://doi.org/10.1016/S0378-7788(02)00017-8
-Hussin, A., E. Salleh, H. Y. Chan, and M. Sohif. 2015. The reliability of Predicted Mean Vote model predictions in an air-conditioned mosque during daily prayer times in Malaysia. Architectural Science Review 58 (1): 67-76. https://doi.org/10.1080/00038628.2014.976538
Jaafar, R., E. E. Khalil, and T. M. Abou-Deif. 2017. Numerical investigations of indoor air quality inside Al-Haram mosque in Makkah. Procedia Engineering, no. 205: 4179-4186. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2017.10.175
Jia, L., J. Han, X. Chen, Q. Y. Li, C. C. Lee, and Y. H. Fung. 2021. Interaction between thermal comfort, indoor air quality and ventilation energy consumption of educational buildings: A comprehensive review. Buildings 11 (12): 591 https://doi.org/10.3390/buildings1112059.
Jing, S., B. Li, M. Tan, and H. Liu. 2013. Impact of relative humidity on thermal comfort in a warm environment. Indoor and Built environment 22 (4): 598-607. https://doi.org/10.1177/1420326X12447614
Mishra, A., and M. Ramgopal. 2013. Field studies on human thermal comfort—an overview. Building and Environment, no. 6 :94-106. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2013.02.015
Nasution, I., S. A. Zaki, H. B. Rijal, and W. Khalid. 2025. Thermal comfort challenges in Tropical mosques: indoor and semi-outdoor space evaluation. Building and Environment, no. 267: 112345. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2024.112345
Ning, H., Z. Wang, and Y. Ji. 2016. Thermal history and adaptation: Does a long-term indoor thermal exposure impact human thermal adaptability? Applied Energy, no. 183: 22-30. https://doi.org/10.1016/j.apenergy.2016.08.157
Reda, I., R. N. AbdelMessih, M. Steit, and E. M. Mina. 2022. Experimental assessment of thermal comfort and indoor air quality in worship places: The influence of occupancy level and period. International Journal of Thermal Sciences, 179: 107686. https://doi.org/10.1016/j.ijthermalsci.2022.107686
Song, C., L. Huang, Y. Liu, Y. Dong, X. Zhou, and J. Liu. 2020. Effects of indoor thermal exposure on human dynamic thermal adaptation process. Building and Environment, no. 179: 106990. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2020.106990
Tuhin, A., S. A. Zaki, N. W. Tuck, H. B. Rijal, W. Khalid, and N. Othman. 2025. Thermal comfort and ventilation performance in an air-conditioned mosque in tropical climates of Malaysia. Advances in Building Energy Research 19 (2): 199-240. https://doi.org/10.1080/17512549.2025.2456789
Yükse, A., Z. D. Arsan, and G. G. Akkurt. 2022. Energy consumption, thermal comfort, and indoor air quality in mosques: Impact of Covid-19 measures. Energy and Buildings, no. 275: 112456. https://doi.org/10.1016/j.enbuild.2022.112456
Zhou, J., X. Zhang, J. Xie, and J. Liu. 2023. Effects of elevated air speed on thermal comfort in hot-humid climate and the extended summer comfort zone. Energy and Buildings, no. 287: 112953. https://doi.org/10.1016/j.enbuild.2023.112953
Zhuang, L., J. Huang, F. Li, and K. Zhong. 2022. Psychological adaptation to thermal environments and its effects on thermal sensation. Physiology & Behavior, no. 247: 113724. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2022.113724
مطالعات معماری ایران
دوره 14، شماره 28
اسفند 1404
صفحه 129-152

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار