دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Stucco Mihrabs of the Qajar Period in the Kashan Region (1780–1859) محراب‌های گچی قاجاری منطقۀ کاشان (1194ـ1276ق) 5 28 115236 10.22052/jias.2025.257517.1430 FA شیما نگهبان دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان محمدرضا غیاثیان دانشیار، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان محمد مشهدی نوش آبادی دانشیار گروه ادیان و فلسفه، دانشکده ادبیات دانشگاه کاشان Journal Article 2025 08 29 Kashan was one of the most important centers for the production of exquisite ceramic mihrabs during the medieval period; consequently, less attention has been paid to other types of mihrabs in this city. Among these are stucco mihrabs, of which only a few examples from the Seljuk and Ilkhanid periods have survived in the region. After a long hiatus, numerous stucco mihrabs from the Qajar era reappear in Kashan, notable both for their abundance and for their decorative features and inscriptions. Thirteen dated examples have been identified, constructed between 1780 and 1859. Ten of these are located within the city of Kashan, and three are in the surrounding areas. A significant observation is that all the mosques examined in Kashan feature a deviated qibla angle. This article, based on field research, examines various aspects, including the analysis of inscriptional content and the formal structure of the mihrabs. The inscriptions contain the names of God, Quranic verses, hadith, poetry, salāwāt-i kabira (blessings upon the fourteen infallibles), and shahādat-i thālitha (Third Testimony). Formal characteristics include the use of Shirazi muqarnas, simple layered stucco carving (found in only four examples), polychrome tile dados, and mineral-pigment painting on plaster surfaces. To resolve the issue of the oblique qibla direction, Kashan’s architects designed the mihrab walls in a pentagonal form. The second side wall, either from the right or left, bears the inscription of the shahādat-i thālitha, indicating the direction of the qibla. گرچه کاشان در سده‌های میانی از مراکز برجستۀ تولید محراب‌های سفالین به ‌شمار می‌رفت، هم‌زمان نمونه‌هایی از محراب‌های گچی نیز در این شهر ساخته می‌شد که معدود نمونه‌هایی از دوران سلجوقی و ایلخانی در این منطقه برجای مانده‌اند. پس از یک وقفۀ طولانی، با محراب‌های گچی متعددی از دورۀ قاجار در این شهر مواجهیم که هم از جهت فراوانی و هم از جهت تزیینات و کتیبه‌ها حائز اهمیت‌اند. در این میان، سیزده محراب تاریخ‌دار قابل شناسایی است که در خلال سال‌های ۱۱۹۴ تا ۱۲۶۷ق ساخته شده‌اند. ده نمونه در شهر کاشان هستند و سه نمونه در مناطق اطراف؛ اما نکتۀ مهم این است که تمام مساجد بررسی‌شده در کاشان زاویۀ قبلۀ مایل دارند. این مقاله با مطالعۀ میدانی، به مسائلی چون تحلیل محتوای کتیبه‌ها و ساختار شکلی محراب‌ها می‌پردازد. محتوای کتیبه‌ها شامل اسماءالحسنی، آیات قرآنی، احادیث، شعر، صلوات کبیره و شهادت ثالثه است. از ویژگی‌های شکلی آن‌ها می‌توان به کاربرد مقرنس شیرازی، گچ‌بری لایه‌ای ساده (فقط در چهار نمونه)، ازاره‌های کاشی هفت‌رنگ و نقاشی روی بستر گچی با رنگ‌های معدنی اشاره کرد. معماران کاشان برای حل مشکل زاویۀ قبله، دیواره‌های محراب را به‌صورت پنج‌وجهی طراحی کردند و بر دیوارۀ دوم از سمت راست یا چپ، عبارت شهادت ثالثه نوشته می‌شد که نشانگر جهت قبله بود.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115236_9bd0bfab175e5347e3847505e3ce0eeb.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Architectural Typology of Historical Inhabited Castles of Iran گونه‌شناسی معماری قلعه‌های تاریخی مسکون ایران 29 63 115256 10.22052/jias.2025.256367.1368 FA مهتاب غوریانی کارشناس‌ارشد معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران ندا صحراگرد منفرد استادیار، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران سید عباس یزدانفر دانشیار، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران Journal Article 2025 02 12 Study of vernacular architecture of Iran, due to its connection with cultural, social, climatic features and ways of life, holds an important position in understanding the physical and spatial systems of the country. One of the less-known areas in this field is the architecture of villages and scattered settlements, which, because of the lack of documentation and destruction caused by natural and human factors, has confronted researchers with difficulties. Historical investigations show that, until before the Pahlavi period, socio-political conditions and widespread insecurities led houses in many regions to be constructed in the form of fortified castles. Therefore, the study of historically inhabited castles can serve as a reliable reference for understanding vernacular housing in lesser-known regions, enriching vernacular architectural research. This study, aiming at the typology of historically inhabited castles, analyzes their functional and spatial-physical characteristics. The research method is qualitative and includes description and analysis, comparative examination, and case studies. Findings indicate that the typology of these castles requires attention to two elements of scale (urban, neighborhood, and architectural single-building) and function. Based on this, nine main types were identified. Then, twenty-four case studies of historical castles of Iran were selected to cover all scales and functions. The cases were analyzed according to the spatial-physical components of each scale. Results show that at the urban scale, spatial skeleton, urban morphology, and street network; at the neighborhood scale, geometric form, texture granulation, and street network; and at the architectural scale, spatial-functional organization and hierarchy play determining roles in typology. Finally, all cases were placed in the typology table, and their spatial-physical similarities and differences were examined. مطالعۀ معماری بومی ایران، به‌واسطۀ پیوند آن با ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی، اقلیمی و شیوه‌های زیست، جایگاه مهمی در شناخت نظام‌های کالبدی و فضایی کشور دارد. یکی از عرصه‌های کمترشناخته‌شده در این حوزه، معماری روستاها و سکونتگاه‌های پراکنده‌ای است که به‌دلیل کمبود مستندات و تخریب ناشی از عوامل طبیعی و انسانی، پژوهشگران را با دشواری مواجه ساخته است. بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که تا پیش از دورۀ پهلوی، شرایط اجتماعی ـ سیاسی و ناامنی‌های گسترده موجب می‌شد خانه‌ها در بسیاری از مناطق در قالب قلعه‌حصارها ساخته شوند. ازاین‌رو، مطالعۀ قلعه‌های تاریخی مسکون می‌تواند به‌عنوان مرجعی معتبر برای شناخت مسکن بومی در مناطق کم‌آشنا، زمینه‌ساز غنای پژوهش‌های معماری بومی گردد. این پژوهش با هدف گونه‌شناسی قلعه‌های تاریخی مسکون، به تحلیل کارکردی و فضایی ـ کالبدی آن‌ها می‌پردازد. روش تحقیق کیفی بوده و شامل توصیف و تحلیل، قیاس تطبیقی و مطالعات موردی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که گونه‌شناسی این قلعه‌ها مستلزم توجه به دو عنصر مقیاس (شهری، محله‌ای و معماری تک‌بنا) و کارکرد است. بر این اساس، 9 گونۀ اصلی شناسایی شد. سپس 24 نمونۀ مطالعاتی از قلعه‌های تاریخی ایران انتخاب گردید تا تمامی مقیاس‌ها و کارکردها پوشش داده شود. نمونه‌ها بر‌اساس مؤلفه‌های فضایی ـ کالبدی هر مقیاس تحلیل شدند. نتایج نشان داد که در مقیاس شهری، استخوان‌بندی فضایی، مورفولوژی و شبکۀ معابر، در مقیاس محله‌ای، فرم هندسی، دانه‌بندی بافت و شبکۀ معابر، و در مقیاس معماری، سازمان‌دهی و سلسله‌مراتب فضایی ـ عملکردی، نقش تعیین‌کننده در گونه‌بندی دارند. درنهایت، تمامی نمونه‌ها در جدول گونه‌بندی جای‌گذاری شده و شباهت‌ها و تفاوت‌های فضایی ـ کالبدی آن‌ها تدقیق گردید.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115256_e59162b63cb34cb395043b9c7e43e760.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 The Emergence of Tall Tower Windcatchers in the Skyline of Qom City Based on Historical Illustrated Documents سیر پیدایش بادگیرهای بلند برجی در خط آسمان شهر قم بر مبنای اسناد مصورتاریخی 65 82 115359 10.22052/jias.2026.257996.1457 FA محمد رضائی ندوشن استادیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد Journal Article 2025 11 21 Windcatchers, as key climatic and symbolic elements, play a crucial role in shaping the identity of the skyline in desert cities. Despite Qom’s rich architectural heritage, the chronological and physical evolution of its tower-style windcatchers has remained overlooked compared to cities like Yazd and Kashan. Consequently, many of these elements have been destroyed during modern urban development. This study employs a historical-interpretive approach and a case study strategy to reconstruct the emergence and evolution of Qom’s tower windcatchers from the Safavid to the Pahlavi eras. To this end, 68 Iranian and foreign travelogues were reviewed. By meticulously verifying the dates of the authors' presence in Qom, visual documents—including engravings, paintings, and historical photographs—were analyzed using timeline and historical calendaring techniques. Analysis of the documents reveals that during the early Safavid period (the works of Olearius and Chardin), tall tower windcatchers were absent from Qom’s skyline. The first signs of vertical elements resembling windcatchers appeared in the late Safavid era (Bruyn, 1704). They reached their peak in diversity and frequency during the Qajar period (the works of Flandin, Laurens, and Naseri-era photographers). The findings indicate that tall windcatchers were primarily concentrated in the urban fabric surrounding the Holy Shrine. At the same time, the older eastern sectors (Meidan-e Kohneh) lacked these elements. This research demonstrates that tall tower windcatchers in Qom are a relatively late phenomenon compared to the city’s primary core, emerging in the late Safavid and stabilizing during the Qajar era. The innovation of this study lies in providing a visual chronology of Qom’s skyline transformations, illustrating the gradual decline of this element starting from the early Pahlavi era due to the introduction of modern cooling systems and new urban street layout. بادگیرها به‌عنوان عناصر شاخص اقلیمی و نمادین، نقشی کلیدی در هویت‌بخشی به خط آسمان شهرهای کویری دارند. به‌رغم پیشینۀ غنی معماری در شهر قم، سیر تحول کالبدی و زمانی بادگیرهای این شهر در مقایسه با شهرهایی چون یزد و کاشان مغفول مانده و بسیاری از این عناصر در فرایند توسعۀ مدرن از بین رفته‌اند. این تحقیق با روش تفسیری ـ تاریخی و راهبرد موردپژوهی، به بازخوانی سیر پیدایش بادگیرهای برجی قم از دورۀ صفوی تا پهلوی می‌پردازد. بدین منظور، ۶۸ سفرنامه (ایرانی و خارجی) تورق و با تدقیق زمان حضور صاحبان اثر، اسناد مصور شامل گراورها، نقاشی‌ها و عکس‌های تاریخی براساس تکنیک خط‌زمان و تقویم‌نگاری تاریخی مورد تحلیل قرار گرفتند. تحلیل اسناد نشان می‌دهد که در اوایل دورۀ صفوی (آثار اولئاریوس و شاردن)، بادگیرهای برجی بلند در خط آسمان قم دیده نمی‌شوند. نخستین نشانه‌های عناصر عمودی مشابه بادگیر در اواخر دورۀ صفوی ظاهر شده و در دورۀ قاجار (آثار فلاندن، لورنس و عکاسان ناصری) به اوج تنوع و تعداد خود می‌رسند. یافته‌ها حاکی از آن است که تمرکز بادگیرهای بلند عمدتاً در بافت پیرامونی حرم مطهر بوده و بخش‌های کهن‌تر شرقی شهر (میدان کهنه) فاقد این عناصر بوده‌اند. پژوهش حاضر اثبات می‌کند که بادگیرهای بلند برجی در قم، پدیده‌ای متأخر نسبت به هستۀ اولیۀ شهر هستند که از اواخر صفوی آغاز و در قاجار تثبیت شده‌اند. نوآوری این تحقیق در ارائۀ تقویم مصور از تحولات خط آسمان قم است که نشان‌دهندۀ افول تدریجی این عنصر از دورۀ پهلوی اول به‌دلیل تغییر سیستم‌های تهویه و خیابان‌کشی‌های مدرن است.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115359_52e45f2cb3ed443e2915a7b437576cf6.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Inhabited Living Heritage: A Conceptual Framework for Understanding and Preserving the Continuity of Dwelling in Historic Houses میراث زندۀ مسکونی: چارچوبی مفهومی برای فهم و حفاظت از تداوم سکونت در خانه‌های تاریخی 83 111 115408 10.22052/jias.2026.256970.1402 FA ثنا یزدانی پژوهشگر دکتری معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی زهرا اهری دانشیار، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی Journal Article 2025 06 02 The concept of "living heritage" goes beyond a material- based or constructivist perspective on heritage, emphasizing the continuous relationship between inhabited communities and their heritage. This study introduces the concept of "Inhabited living heritage," aiming to construct a conceptual framework grounded in existing theoretical literature on living heritage, and refining it by utilizing the concepts of "continuity and change," "spatial practice," and "habitus" from Henri Lefebvre and Pierre Bourdieu. This approach seeks to understand how successive generations experience life in historic homes. The findings of this research highlight the role of the inhabited community and the continuity of daily activities in the process of producing and reproducing space and sustaining dwelling in residential heritage. It also introduces examples of historical houses in Iran to illustrate how these concepts can be employed to understand inhabited living heritage. According to this study, the dwelling continuity in inhabited living heritage is achieved when residents, through their daily lives and the repetitive enactment of cultural and familial practices in space, reproduce tangible and intangible heritage and adapt spaces to meet contemporary needs. This ongoing process of change and continuity occurs uniquely in each spatial and temporal context, leading to the preservation and strengthening of heritage. Thus, inhabited living heritage provides a foundation for the continuity of experiences and the manifestation of individual and collective identity, necessitating a bottom-up, inside-out approach to heritage preservation, and participation and active resident involvement in this process. مفهوم «میراث زنده» اصطلاحی است فراتر از نگاه مادی یا برساختی به میراث، و بر پیوند مداوم میان جوامع ساکن و میراثشان تأکید دارد. پژوهش حاضر با معرفی مفهوم «میراث زندۀ مسکونی»، در پی ساخت چارچوبی مفهومی بر پایۀ ادبیات نظری ازپیش‌موجود دربارۀ میراث زنده، و تدقیق آن با بهره‌گیری از مفاهیم «تداوم و تغییر»، «پراتیک فضایی»، و «ابیتوس» از آنری لوفور و پیر بوردیو است، تا از این طریق امکان فهم چگونگی تجربۀ زندگی نسل‌های متوالی در خانه‌های تاریخی را فراهم آورد. نتایج این پژوهش نقش جامعۀ ساکن و تداوم فعالیت‌های روزمره را در فرایند تولید و بازتولید فضا و تداوم حیات در میراث مسکونی نشان می‌دهد و مصداق‌هایی از خانه‌هایی در ایران را برای روشن‌تر شدن نحوۀ استفاده و کارایی این مجموعه مفاهیم در فهم میراث زندۀ مسکونی معرفی می‌کند. براساس این بررسی، تداوم حیات در میراث زندۀ مسکونی زمانی محقق می‌شود که ساکنان، طی زندگی روزمره، ازطریق امکان تکرار عادات فرهنگی ـ خانوادگی در فضا و تداوم پراتیک‌های فضامند، میراث ملموس و ناملموس را بازتولید کرده و فضاها را با نیازهای امروز سازگار سازند. این روندِ پیوستۀ تغییر و تداوم، در هر بستر مکانی و زمانی به‌شکلی ویژه رخ داده و منجر به حفظ و تقویت میراث شده است. به‌این‌ترتیب، میراث زندۀ مسکونی بستری است برای تداوم تجربیات و تجلی هویت فردی و جمعی و حفاظت از این نوع میراث نیازمند مشارکتی پایین به بالا، از درون به بیرون و نقش فعال ساکنان در این فرایند است.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115408_43b343b5271fa85bbd8cd35cbb80fffe.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 06 05 Examining the Impact of Eventification in the Sa'dabad Cultural Complex بررسی اثر رویدادسازی در محوطۀ فرهنگی سعدآباد 113 127 115409 10.22052/jias.2026.257654.1439 FA فائزه تفرشی دانشجوی دکتری معماری، دانشکده‌ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر ایران منوچهر معظمی استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر ایران نیکلاس وایز استادیار، دانشکدة توسعه و منابع اجتماعی،‌ دانشگاه آریزونا، آمریکا Journal Article 1404 07 02 Eventification refers to the organization of events in places with the aim of strengthening the bond with places, fostering social interaction, enhancing cultural understanding, and shaping and branding the image of a place. The present study, with an emphasis on the place–time qualities of eventification, examines the impact of events in the Sa’dabad Cultural Complex—one of the historical ensembles that hosts events. Based on the literature, six main objectives of eventification in historical complexes and sites are specifically identified: 1. Changing the mental image, 2. Responding to changing needs and creating experiential opportunities, 3. Strengthening economic and social ties in historical sites, 4. Re-engaging audiences, 5. Transforming experiences into narratable memories, and 6. Enhancing the quality of place. Based on these objectives, through a mixed questionnaire, the events in the Sa’dabad Cultural Complex are evaluated and studied from the viewpoint of event participants (both with prior museum visit experiences and without) as well as site visitors (without experience of attending events). The findings of the study of eventification in the Sa’dabad Cultural Complex indicate that the experience of events has had a significant effect on creating a vivid and strong mental image of the place, fostering curiosity and a desire for deeper knowledge of the site, generating new experiential opportunities, reinforcing stronger economic ties with the community, transforming experiences into narratable phenomena, motivating repeated visits, and increasing the sharing of memories. Regarding the response to changing cultural and social needs, motivation to stay longer and spend extended periods in the place has shown positive changes, though not significantly different from the experiences of those who did not attend events. In addressing human needs and improvements in the experiences of both groups, however, certain shortcomings are perceived. رویدادسازی، به‌معنای برپایی رویداد در مکان‌ با هدف تقویت پیوند با مکان‌ها، ارتباط اجتماعی، شناخت فرهنگی و تصویرسازی و برندسازی مکان است. هدف این پژوهش، مطالعۀ اثر رویدادسازی در محوطۀ فرهنگی سعدآباد، به‌عنوان میزبان رویدادهای مختلف است. براساس ادبیات موضوع، شش هدف اصلی برای رویدادسازی در مجموعه‌ها و سایت‌های تاریخی معرفی می‌شود: 1. تغییر تصویر ذهنی؛ 2. پاسخ‌گویی به نیازهای متغیر و خلق فرصت‌های تجربه؛ 3. تقویت پیوندهای اقتصادی و اجتماعی در سایت‌های تاریخی؛ 4. جذب مجدد مخاطبان؛ ۵. تبدیل تجارب به خاطراتی قابل روایت؛ 6. ارتقای کیفیت مکان. براساس این اهداف، با تهیۀ پرسش‌نامه‌ای ترکیبی،‌ به ارزیابی و مطالعۀ رویدادها در محوطۀ فرهنگی سعدآباد از دیدگاه شرکت‌کنندگان در رویدادها (با تجربۀ پیشین بازدید از موزه‌ها یا بدون آن) و بازدیدکنندگان مجموعه (بدون تجربۀ حضور در رویدادها) پرداخته می‌شود. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که‌ تجربۀ رویدادها، در خلقِ تصویر ذهنی پررنگ و روشن از مکان، تمایل به شناخت بیشتر از مکان، خلق فرصت‌های جدید تجربه،‌ تقویت پیوندهای اقتصادی بیشتر با جامعه، تبدیل تجارب به پدیده‌ای قابل روایت، انگیزۀ حضور مجدد و ‌اشتراک بیشتر خاطرات اثر قابل توجهی گذاشته است. در پاسخ‌گویی به نیازهای متغیر فرهنگی و اجتماعی، انگیزۀ ماندن در مکان و گذراندن زمان‌های طولانی‌تر در مکان‌ها با تغییرات مثبتی همراه بوده است که نسبت به تجارب کسانی که در رویدادها شرکت نکرده‌اند، ‌اختلاف چشمگیری نیست. در پاسخ‌گویی به نیازهای انسانی و بهسازی‌ها در تجربۀ هر دو گروه، خلل‌هایی احساس می‌شود.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115409_04941299dd9d19c1c20101c3a1327e39.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 The Role of Duration of Presence, Carbon Dioxide Concentration, and Relative Humidity on the Thermal Comfort of Worshippers in Contemporary Mosques of Ilam نقش مدت‌زمان حضور، غلظت دی‌اکسید کربن و رطوبت نسبی هوا بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در مساجد معاصر ایلام 129 152 115420 10.22052/jias.2026.257548.1432 FA کارن فتاحی استادیار، گروه معماری، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران. Journal Article 2025 10 21 The feeling of thermal comfort in religious spaces is one of the key factors affecting the quality of worship and spiritual concentration of worshippers. The presence of temperature and humidity outside the desired range not only leads to thermal dissatisfaction but also leads to a decrease in comfort, creates restlessness, and disrupts the quality of worship. The present study aims to investigate the experimental effect of the levels of humidity variables (50 and 70 percent), the duration of people's presence (20, 40, 60, and 80 minutes), and the amount of carbon dioxide (600 PPM with mechanical ventilation and 1600 PPM without mechanical ventilation) on the feeling of thermal comfort of worshippers in mosques in a laboratory climate chamber. This study was conducted using a three-way analysis of variance (ANOVA) between groups over four months (December to March 2024) with the participation of 160 men in Ilam city. It was analyzed using SPSS version 27 software. The results of the statistical analysis of this study indicate a significant effect of environmental factors on the feeling of thermal comfort of worshippers in mosques. The findings indicate that relative humidity of the air, as one of the environmental quality components, plays a significant role in determining the thermal comfort of the architectural space (p<0.05). Also, carbon dioxide concentration and the duration of the presence of worshipers, as independent factors, affect the thermal comfort index of worshipers (p<0.05). It is noteworthy that there is a significant interaction between relative humidity and the amount of carbon dioxide (p<0.05), which indicates that the combination of these two factors can change the structure of the thermal comfort balance in the architectural environment. However, other interactions, including the relationship between the duration of presence with relative humidity and carbon dioxide, were not statistically significant and no noticeable effect was observed on the thermal comfort status. The results showed that maintaining humidity at the optimal level of 50% and controlling the concentration of carbon dioxide at 600 ppm, as two key factors, are a necessary condition for creating a desirable environment, especially in the long-term presence of worshipers in mosques. This finding emphasizes the need for coordinated design of ventilation and humidification systems in mosques, such that simultaneous provision of desirable air quality and humidity, especially during longer occupancy hours (such as congregational prayers or religious ceremonies), should be prioritized. Therefore, combining passive solutions (such as appropriate materials and natural ventilation) with active systems controlling humidity and air quality can lead to the design of sustainable religious spaces and enhance the spiritual experience of worshippers. احساس آسایش حرارتی در فضاهای مذهبی، یکی از عوامل کلیدی مؤثر بر کیفیت عبادت و تمرکز معنوی نمازگزاران است. وجود دما و رطوبت خارج از محدودۀ مطلوب، نه‌تنها نارضایتی حرارتی را به دنبال دارد، بلکه زمینه‌ساز کاهش آسایش، ایجاد بی‌قراری و اخلال در کیفیت عبادت می‌شود. هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیر تجربی سطوح متغیرهای رطوبت (50 و 70 درصد)، مدت‌زمان حضور افراد (20، 40، 60 و 80 دقیقه) و میزان دی‌اکسید کربن (با تهویۀ مکانیکی 600 PPM و بدون تهویۀ مکانیکی 1600 PPM) بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در فضای مساجد در اتاقک اقلیمی ‌آزمایشگاهی است. این پژوهش با استفاده از آنالیز واریانس سه‌طرفه (ANOVA) بین گروهی طی بازۀ زمانی چهارماهه (آذر تا اسفند ۱۴۰۳) با مشارکت 160 مرد در شهر ایلام انجام شد و با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخۀ ۲۷ تحلیل گردید. نتایج تحلیل آماری این پژوهش نشان‌دهندۀ تأثیر معنادار عوامل محیطی بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در فضای مساجد است. یافته‌ها بیانگر آن است که رطوبت نسبی هوا به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کیفی محیط، به‌تنهایی نقشی معنادار در تعیین آسایش حرارتی فضای معماری ایفا می‌کند (p<0.05). همچنین، غلظت دی‌اکسید کربن و مدت‌زمان حضور نمازگزاران به‌عنوان عوامل مستقل، بر شاخص آسایش حرارتی نمازگزاران اثرگذار است (p<0.05). نکتۀ قابل توجه، وجود اثر متقابل معنادار میان رطوبت نسبی و میزان دی‌اکسید کربن است (p<0.05) که نشان می‌دهد ترکیب این دو عامل می‌تواند ساختار تعادل آسایش حرارتی را در محیط معماری دستخوش تغییر کند. بااین‌حال، سایر تعاملات شامل ارتباط مدت‌زمان حضور با رطوبت نسبی و دی‌اکسید کربن، واجد معناداری آماری نبوده و تأثیر محسوسی بر وضعیت آسایش حرارتی مشاهده نگردید. نتایج نشان داد حفظ رطوبت در سطح بهینه ۵۰ درصد و کنترل غلظت دی‌اکسید کربن در حد ۶۰۰ ppm، به‌عنوان دو عامل کلیدی، شرط لازم برای ایجاد محیطی مطلوب به‌ویژه در حضور طولانی‌مدت نمازگزاران در مساجد است. این یافته بر ضرورت طراحی هماهنگ سیستم‌های تهویه و تأسیسات رطوبتی در مساجد تأکید می‌کند؛ به‌گونه‌ای که تأمین هم‌زمان کیفیت هوا و رطوبت مطلوب، به‌ویژه در ساعات اقامت طولانی‌تر (مانند نمازهای جماعت یا مراسم مذهبی)، باید در اولویت قرار گیرد. ازاین‌رو، تلفیق راهکارهای غیرفعال (همچون مصالح مناسب و تهویۀ طبیعی) با سیستم‌های فعال کنترل‌کنندۀ رطوبت و کیفیت هوا، می‌تواند به طراحی فضاهای مذهبی پایدار و ارتقای تجربۀ معنوی نمازگزاران منجر شود.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115420_7022db9d2869a64966142a35f5661220.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Vulnerability of the Persepolis Site to Climate Change and the Role of Local Community Participation in Its Reduction آسیب‌پذیری محوطۀ تخت‌جمشید در برابر تغییر آب‌وهوایی و نقش مشارکت محلی در کاهش آن 153 169 115450 10.22052/jias.2026.257433.1425 FA حمید فدایی استادیار، پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی ـ فرهنگی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری مسعود نخعی اشتری دانشجوی دکتری، دانشگاه رماتره، ایتالیا و عضو کارگروه بین‌المللی میراث‌فرهنگی و تغییرات اقلیم ایکوموس Journal Article 2025 09 15 The World Heritage site of Persepolis has faced increasing exposure to climate change-related threats over the past few decades, highlighting the urgent need to reassess conservation approaches and develop effective adaptation strategies. This study examines the dimensions and impacts of climate change on the Persepolis site and analyzes the role of local community participation in formulating and implementing adaptation strategies. The main research problem concerns the site’s increasing vulnerability to climate-related hazards, particularly prolonged droughts and intense rainfall events, and their effects on water resources and local livelihoods, especially among farmers in the Marvdasht Plain. These processes have created management challenges and tensions between site authorities and local residents. Methodologically, the research identifies causal links between climate change, groundwater depletion, the persistence of traditional agricultural practices, and the development of hazards such as land subsidence in the region. The study adopts a qualitative, participatory approach and uses the inSIGHT game as the primary tool for collecting social, perceptual, and experiential data. The theoretical framework draws on community-based participation theories, environmental sociology, and climate change risk management, all of which regard local communities as active agents in knowledge production and decision-making processes. The findings show that climate-related hazards, particularly long-term droughts and heavy rainfall events, pose direct threats to the structural stability of the ancient monuments of Persepolis and increase pressure on water resources and local livelihoods. This, in turn, intensifies management conflicts and reduces the effectiveness of conservation measures. The results also show that the vulnerabilities of the heritage site and surrounding communities are closely interconnected and mutually reinforcing, meaning that neglecting either one weakens the sustainability of the other. The study concludes that sustainable adaptation strategies require a comprehensive vulnerability assessment and the active participation of local communities. Accordingly, improved regional infrastructure, sustainable agricultural practices, continuous monitoring systems, and community capacity-building are proposed as key measures. Coordinated collaboration among local communities, governmental bodies, and international organizations is identified as an essential condition for safeguarding cultural heritage, the environment, and local livelihoods in the face of increasing climate change impacts. محوطۀ میراث جهانی تخت‌جمشید با تهدیدات فزایندۀ ناشی از تغییرات اقلیمی مواجه است که ضرورت تدوین راهبردهای سازگاری مؤثر را برجسته می‌سازد. این پژوهش با هدف تبیین ابعاد و پیامدهای تغییرات اقلیمی بر محوطۀ تخت‌جمشید و بررسی نقش مشارکت جامعۀ محلی در تدوین و اجرای راهبردهای سازگاری انجام شده است. مسئلۀ اصلی پژوهش، افزایش آسیب‌پذیری این محوطه در برابر مخاطراتی چون خشکسالی و بارندگی‌های شدید و هم‌زمان، تأثیر این مخاطرات بر معیشت و زیست جوامع محلی پیرامون، به‌ویژه کشاورزان دشت مرودشت، و شکل‌گیری چالش‌های مدیریتی میان متولیان محوطه و ساکنان منطقه است. در این پژوهش، تمرکز روش‌شناسی بر شناسایی پیوندهای علّی میان تغییرات اقلیمی، افت منابع آب زیرزمینی، تداوم شیوه‌های سنتی کشاورزی و بروز مخاطراتی همچون فرونشست زمین قرار دارد. بدین منظور، از رویکردی کیفی ـ مشارکتی بهره گرفته شده و بازیِ بینش به‌عنوان ابزار اصلی گردآوری داده‌های اجتماعی، ادراکی و تجربی به‌ کار رفته است. چارچوب نظری پژوهش بر نظریه‌های مشارکت جامعه‌محور، جامعه‌شناسی محیطی و مدیریت ریسک تغییرات اقلیمی استوار است که جوامع محلی را کنشگران فعال در تولید دانش و تصمیم‌گیری می‌داند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مخاطرات اقلیمی، به‌ویژه خشکسالی‌های طولانی‌مدت و بارندگی‌های شدید، علاوه بر تهدید مستقیم پایداری سازه‌های باستانی تخت‌جمشید، با تشدید فشار بر منابع آب و معیشت محلی، زمینه‌ساز تعارضات مدیریتی و کاهش کارآمدی اقدامات حفاظتی می‌شود. نتایج همچنین بر ماهیت درهم‌تنیده و متقابل آسیب‌پذیری محوطه و جوامع محلی تأکید دارد. درنهایت، پژوهش نتیجه می‌گیرد که تدوین راهبردهای سازگاری پایدار بدون ارزیابی جامع آسیب‌پذیری و مشارکت فعال جوامع محلی امکان‌پذیر نیست. بر این اساس، بهبود زیرساخت‌های منطقه‌ای، ارتقای شیوه‌های کشاورزی پایدار، استقرار نظام‌های پایش مستمر و توانمندسازی جامعۀ محلی به‌عنوان راهکارهای کلیدی پیشنهاد می‌شود و همکاری هماهنگ میان جوامع محلی، نهادهای دولتی و سازمان‌های بین‌المللی شرطی اساسی برای حفاظت هم‌زمان از میراث‌فرهنگی، محیط‌زیست و معیشت در برابر پیامدهای فزایندۀ تغییرات اقلیمی قلمداد می‌شود.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115450_86b225469e95459de4a61c3f547c141c.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Jundishapour University of Ahvaz Campus: An Experiment in the Reproduction of Iranian Architecture (Late 1960s–1979) شهر دانشگاهی جندی‌شاپور اهواز؛ تجربه‌ای از بازتولید معماری ایرانی (از اواخر دهۀ ۱۳۴۰ تا انقلاب اسلامی) 171 196 115471 10.22052/jias.2026.252617.1183 FA سید علیرضا سیدی دانشجوی دکتری معماری، دانشگاه تگزاس تک، آمریکا مرتضی همتی دکتری، معماری منظر، دانشگاه تهران Journal Article 2023 03 06 Jundishapour University of Ahvaz, in line with the Pahlavi government’s nationalist policies, was presented as the heir to the Sasanian-era Jundishapour. From its establishment in 1955 until the early 1970s, its development remained limited. However, in the decade before the Islamic Revolution, it expanded rapidly, leading to the establishment of the Jundishapour University Campus in Ahvaz. The architectural requirement for this new campus was defined as design in the “authentic Iranian style” and “according to the traditional principles of Iranian architecture,” which led to the invitation of Mohammad Reza Moghtader, Kamran Diba, and Mozhan Khadem to design its buildings. The result was a rare and valuable example of modern Iranian architecture, offering a setting in which several of Iran’s most experienced architects collaborated to reinterpret and contemporize traditional architectural principles. Using a historical-interpretive approach and newly uncovered archival documents, this study examines each architect’s contribution through a formal analysis framework that includes relationships with neighboring buildings, spatial adjacency, geometry, formal structure, ornament, and symbolism. The architectural approaches are classified as physical, referring to direct formal references to historical architecture; physical-conceptual, referring to the reinterpretation of historical architectural concepts with perceptible fidelity to tradition; and conceptual, referring to the creation of new forms inspired only by historical architectural ideas. Moghtader, Diba, and Khadem represent these three categories, respectively. دانشگاه جندی‌شاپور اهواز، همسو با سیاست‌های ملی‌گرایی حکومت پهلوی، میراث‌دار جندی‌شاپور ساسانی معرفی شد. توسعۀ این دانشگاه از بدو تأسیس در سال ۱۳۳۴ تا آغاز دهۀ ۱۳۵۰ چندان مطلوب نبود. بااین‌حال در کمتر از یک دهه منتهی به انقلاب اسلامی، این دانشگاه به‌سرعت توسعه یافت و شهر دانشگاهی جندی‌شاپور اهواز پدید آمد. در شکل‌گیری این شهر دانشگاهی پیش‌شرط معماری به «سبک اصیل ایرانی» و «بر طبق اصول سنتی معماری ایرانی» مطرح شد و محمدرضا مقتدر، کامران دیبا و موژان خادم برای طراحی ساختمان‌های آن فرا خوانده شدند. درنتیجه، این شهر دانشگاهی به نمونه‌ای کم‌نظیر و ارزشمند در معماری معاصر ایران بدل شد که بستر فعالیت هم‌زمان تعدادی از مجرب‌ترین معماران ایرانی در تجربۀ بازتولید و معاصرسازی معماری به «سبک اصیل ایرانی» و «بر طبق اصول سنتی معماری ایرانی» است. پژوهش حاضر با روش تاریخی ـ تفسیری و با تکیه بر اسناد نویافته، نقش هریک از معماران در طراحی ساختمان‌های این شهر دانشگاهی را تدقیق می‌کند و با به‌کارگیری «دستگاه واکاوی فرم» مشتمل بر شاخص‌های «ارتباط با بناهای مجاور»، «هم‌نشینی فضاها»، «هندسه»، «ساختار فرم» و «آرایه و نماد» آثار آنان را تشریح می‌نماید. رویکردهای معمارانۀ به‌کارگرفته‌شده در دسته‌های «کالبدی» به‌معنای به‌کارگیری ارجاعات مستقیم فرمی به معماری تاریخی، «کالبدی ـ مفهومی» به‌معنای بازتعریف مفاهیم معماری تاریخی همراه با اشارات قابل خوانشی از تعهد به آن، و «مفهومی» به‌معنای تولید کالبدی جدید، صرفاً با بهره‌گیری از مفاهیم معماری تاریخی قابل مشاهده است که می‌توان به‌ترتیب مقتدر، دیبا و خادم را شاخص‌ترین چهرۀ هر دسته نامید.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115471_ddbf93eedf94d6b62692f21abd1864f6.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Evaluation of Structural Education Curriculum in Iranian Architecture Schools from the Perspective of Implementing Structural Knowledge in Architectural Design Based on Bloom’s Revised Taxonomy ارزیابی برنامۀ درسی رشتۀ معماری از منظر کاربست دانش سازه بر مبنای نظریۀ یادگیری معنادار بلوم 197 215 115472 10.22052/jias.2026.254733.1297 FA فوزیه زینلی نصرآبادی استادیار، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه میبد نریمان فرح‌زا استادیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد محمدرضا حافظی دانشیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی Journal Article 2024 04 16 The primary objective of structural education in architecture is to equip students with the ability to meaningfully apply structural knowledge within the architectural design process, thereby improving the quality and performance of architectural outcomes. However, whether current undergraduate architecture curricula in Iranian universities adequately support this objective remains an open question. This study evaluates the extent to which the existing structural education curriculum supports the implementation of structural knowledge in architectural design and identifies its main strengths and shortcomings. The study draws on Bloom’s Revised Taxonomy of Educational Objectives (RBT) and the concept of meaningful learning, which frames cognitive development from basic memorization to higher-order application in complex tasks such as architectural design. A mixed-methods research approach was adopted in three sequential stages: (1) comparative analysis of structural education syllabi across selected undergraduate architecture programs in Iran; (2) data collection through a semi-structured Likert-scale questionnaire administered to experienced architecture faculty members (Cronbach’s alpha = 0.725); and (3) qualitative analysis of interviews and open-ended responses using thematic analysis. The evaluation framework addressed three dimensions of structural knowledge, namely declarative, conceptual, and procedural knowledge, alongside the educational environment and curricular coherence. The findings show that the current curriculum primarily focuses on declarative structural knowledge, with a moderate level of responsiveness in this domain. By contrast, conceptual structural knowledge, which concerns the understanding of structural behavior and form-performance relationships, and procedural structural knowledge, which concerns practical engagement with structural strategies within design processes, receive insufficient attention, despite faculty members identifying both as having a high to very high impact on architectural design. In addition, syllabus analysis shows that direct structural education accounts for less than 6.5% of total curricular credits and remains largely theoretical, while practical and design-oriented components play a marginal role. In response to the research questions, the study concludes that the prevailing imbalance among cognitive levels, favoring lower-order declarative knowledge, significantly limits meaningful structural learning and its implementation in architectural design. However, the provision of foundational structural principles is a relative strength of the curriculum; its main limitations lie in insufficient development of conceptual and procedural knowledge, marginalization of practice-based learning, and weak integration between structural courses and architectural design studios. هدف اصلی از آموزش سازه، توانمندسازی دانشجویان برای کاربست آن در فرایند طراحی معماری و ارتقای کیفیت و کارایی طرح‌هاست. همواره این پرسش مطرح بوده است که آیا برنامۀ درسی موجود در مقطع کارشناسی معماری در دانشگاه‌های ایران، توان پاسخ‌گویی به نیاز دانشجویان برای دستیابی به این هدف متعالی را دارد یا خیر. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی میزان پاسخ‌گویی برنامۀ درسی آموزش سازه به کاربست دانش سازه در طراحی معماری و شناسایی نقاط قوت و ضعف آن انجام شده است. برای این منظور، سرفصل‌های درسی با مشارکت اساتید باسابقۀ معماری در دانشگاه‌های معتبر ایران مورد بررسی قرار گرفت. چارچوب نظری پژوهش مبتنی‌بر طبقه‌بندی اهداف آموزشی بلوم (BRT) و مفهوم یادگیری معنادار است که سطوح شناختی را از یادسپاری تا کاربست دانش در مسائل پیچیده همچون طراحی معماری تبیین می‌کند. نخست، تحلیل تطبیقی سرفصل‌های درسی آموزش سازه در برنامۀ کارشناسی معماری دانشگاه‌های منتخب ایران، دوم، گردآوری داده‌ها ازطریق پرسش‌نامۀ نیمه‌ساختارمند با مقیاس لیکرت از اساتید باسابقۀ معماری (با ضریب پایایی آلفای کرونباخ 725/0) و سوم، تحلیل کیفی مصاحبه‌ها و سؤالات باز با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد. شاخص‌های ارزیابی شامل سه بعد دانش گزاره‌ای، مفهومی و رویه‌ای سازه، به‌همراه عوامل محیط آموزشی و انسجام آموزشی بوده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برنامۀ درسی موجود به‌طور غالب بر دانش گزاره‌ای سازه تمرکز دارد و در این بعد، پاسخ‌گویی آن در حد متوسط ارزیابی می‌شود. درمقابل، دانش مفهومی سازه و دانش رویه‌ای سازه که از دیدگاه اساتید تأثیر زیاد و بسیار زیاد بر طراحی معماری دارند، به میزان بسیار کمی در برنامۀ فعلی پوشش داده شده‌اند. تحلیل سرفصل‌ها نیز نشان داد که سهم آموزش مستقیم سازه کمتر از 5/6 درصد کل واحدهای درسی و به‌طور عمده نظری است و واحدهای عملی نقش حاشیه‌ای دارند. در پاسخ به سؤالات پژوهش، در وضعیت فعلی برنامۀ درسی آموزش سازه در مقطع کارشناسی معماری، تمرکز غالب بر دانش گزاره‌ای بوده و ضعف جدی در پرورش دانش مفهومی و رویه‌ای، مانع تحقق یادگیری معنادار سازه شده است. نقطۀ قوت این برنامۀ آموزشی تأمین حداقلی مبانی و کلیات دانش سازه و از نقاط ضعف اصلی آن، عدم تعادل توزیع سطوح شناختی، کم‌رنگ بودن آموزش‌های عملی و طراحی‌محور و فقدان پیوند مؤثر میان دروس سازه و کارگاه‌های طراحی معماری است.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115472_95acefeb3f62c5dd2cd1b160bb3796ac.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Primary Generator in the Design of an Islamic-Behavioral House Based on Islamic Hadith Sources مولّد اولیۀ طراحی در معماری خانه متناسب با رفتار اسلامی بر مبنای منابع نقلی اسلام 217 238 115514 10.22052/jias.2026.258105.1464 FA مصطفی صیرفیان پور مربی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شهاب دانش مسعود ناری قمی استادیار، دانشکدۀ عمران و معماری، دانشگاه ملی مهارت Journal Article 2025 12 16 In the field of Islamic architecture, identifying an appropriate position for Islamic principles within the design process requires further investigation. Accordingly, this research explains the process of realizing Islamic architecture by drawing on the findings of theorists in architectural design processes. The concept of a “primary generator” within the design process provides a suitable perspective for receiving initial ideas for architectural creation, through which foundational architectural concepts and issues stressed in Islamic narrative sources are processed and translated into architectural decision-making. Within the subject of housing, this approach introduces the primary generator of “Dar” and that of “Bayt.” The primary generator of Dar focuses on the concept of presence within the house, namely the presence of household members together or with guests, which can be examined at any given moment. The primary generator of Bayt, by contrast, refers to the characteristics of the dwelling and its temporal transformations, which may be affected by changes in household composition. To clarify this perspective, the primary generators of Dar and Bayt are examined through the case of the Rouhani House in Qom. This house was selected because the number of resident families increased and decreased over time, and because information about the house and its inhabitants was available. Under ideal conditions, the primary generator of Bayt changes across different periods, whereas the primary generator of Dar retains relative stability. The responsiveness of the house results from enabling desirable presence for different users and allowing spatial transformation, including the separation or combination of units over time. The study uses logical reasoning in its first section and field research in its second section, including interviews, behavioral observation, and documentation of user activities. در حوزۀ معماری اسلامی، موضع مناسب حضور امر اسلامی در فرایند طراحی نیازمند بررسی است. بر این اساس، این پژوهش با هدف تبیین فرایند تحقق معماری اسلامی و با بهره‌گیری از یافته‌های نظریه‌پردازان حوزۀ فرایند طراحی معماری شکل گرفته است. «مولّد اولیه» در حوزۀ فرایند طراحی، منظری مناسب برای دریافت ایده‌های اولیۀ تولید اثر معماری است. منظری که از یک‌سو مفاهیم مبنایی و شکل‌دهندۀ معماری و ازسوی دیگر مسائل مورد توجه در منابع نقلی اسلام را می‌تواند مورد پردازش قرار دهد و منجر به اتخاذ تصمیمات معمارانه شود. این پژوهش در بخش اول، در بیان اعتبار مولّد اولیه در فرایند طراحی و نسبت آن با تعالیم اسلامی از روش استدلال منطقی استفاده نموده و در بخش دوم نیز به‌منظور تبیین مولّدهای اولیۀ خانه از منظر تعالیم اسلامی با روش تحلیل محتوای کیفی به منابع نقلی اسلام رجوع شده و «مولّد اولیۀ دار» و «مولّد اولیۀ بیت» را معرفی کرده است. در ادامه، با بهره‌گیری از مطالعات میدانی شامل مصاحبه و ثبت و تحلیل رفتار کاربران، ظهور نتایج پژوهش، در خانۀ روحانی، به‌عنوان نمونه‌ای از خانه‌های تاریخی مورد بررسی قرار گرفته است. مولّد اولیۀ دار متوجه مفهوم حضور در خانه است؛ مولّد اولیۀ بیت اما نظر به مالکیت و استفاده از مکان خانه دارد. معمار در موضع طراحی، مبتنی‌بر ویژگی‌های فرهنگی کاربران خانه و شرایط زمینه‌ای طرح، مولّد اولیۀ خانه را در میان طیف «بیت ـ دار» تشخیص داده و مبتنی‌بر آن خانه را برای کاربرانش تعریف می‌کند.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115514_d869dcb283764051d4da7b2d1282a23b.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 An Analysis of the Revival of Tehran Qanats: A Critical Reading from the Perspective of Urban Political Ecology تحلیلی بر احیای قنات‌های تهران: خوانشی انتقادی از منظر بوم‌شناسی سیاسی شهری 239 260 115515 10.22052/jias.2026.258283.1479 FA بهاره فراهانی گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0000-0002-8391-0813 کیانوش ذاکرحقیقی گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. مهرنوش حسن زاده گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 2025 09 23 The revitalization of Tehran’s qanats in the context of water scarcity is a multidimensional phenomenon that has shifted from a purely technical endeavor into a complex arena of power relations. In addition, insufficient attention to the socio-urban dimensions of revitalization has contributed to the failure of rehabilitation projects and deepened stakeholders’ distrust. This qualitative study analyzes the perceptions and experiences of key stakeholders in the revitalization of selected qanats in Tehran, using the theoretical framework of Urban Political Ecology (UPE). The UPE approach allows the study to examine the intersection of politics, economics, and the environment in the formation of urban space. Data were gathered through content analysis of 15 authoritative sources, including speeches, articles, and documents, from experts in qanat systems, urban planning, and academic scholars. The data were analyzed using MAXQDA software, following the systematic methodology of Strauss and Corbin. The findings led to the extraction of three main themes: (1) the governance gap, indicating a disconnection between institutional strategies and local knowledge, community needs, and genuine participation in project implementation; (2) morphological resistance, referring to the passive and structural response of the city’s physical and social fabric to the symbolic revitalization of qanats, reflected in mechanisms such as the destruction of physical boundaries and land-use changes; and (3) the commodification of qanats, denoting their functional shift toward tourism-oriented and symbolic purposes. These three themes show that qanat revitalization in Tehran is not merely a technical or physical issue, but a means of representing spatial contestations and a domain in which tensions within the geography of power, urban policy, and social relations become visible. Therefore, sustainable and effective outcomes in these projects require moving beyond approaches limited to physical restoration toward a comprehensive, participatory, and power-sensitive framework. This approach must place the re-establishment of a living, reciprocal relationship among ecology, community, and the city at its center, while stressing collaboration among all stakeholders. احیای قنات‌های تهران در بستر بحران آب، پدیده‌ای چندبعدی است که از عرصه‌ای صرفاً فنی به صحنه‌ای پیچیده از تعاملات قدرت تبدیل شده است. همچنین، درک ناکافی از ابعاد اجتماعی ـ شهری فرایند احیا، منجر به ناکامی طرح‌های احیا و تعمیق بی‌اعتمادی ذی‌نفعان شده است. این پژوهش کیفی با هدف واکاوی و تحلیل عمیق ادراکات و تجربیات ذی‌نفعان کلیدی از فرایند احیای قنات‌های منتخب تهران و با اتکا به چارچوب نظری «بوم‌شناسی سیاسی شهری» انجام شد. رویکرد بوم‌شناسی سیاسی شهری، امکان بررسی تقاطع سیاست، اقتصاد و محیط‌زیست را در شکل‌گیری فضای شهری فراهم می‌آورد. داده‌ها از تحلیل محتوای 15منبع معتبر (سخنرانی‌ها، مقالات، اسناد) متخصصان حوزۀ قنات، شهرسازی، اساتید دانشگاه، و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA و براساس روش نظام‌مند اشتراوس و کوربین انجام پذیرفت. یافته‌های پژوهش منجر به استخراج سه مضمون اصلی شد: 1. شکاف حکمرانی، که حاکی از گسست بین راهبردهای نهادها با دانش محلی، نیازهای جامعه و عدم مشارکت واقعی در اجرای پروژه‌هاست؛ 2. مقاومت مورفولوژیک، که به واکنش غیرفعال و ساختاری بافت کالبدی و اجتماعی شهر در برابر احیای نمادین قنات‌ها، ازطریق مکانیسم‌هایی مانند تخریب حریم فیزیکی، تغییر کاربری‌های زمین اشاره دارد؛ 3. کالاشدگی قنات، که اشاره به تغییر کاربری به کارکردی عمدتاً گردشگری و نمادین دارد. درک این سه مضمون نشان می‌دهد که فرایند احیای قنات‌های تهران، نه‌صرفاً یک موضوع فنی یا کالبدی است، بلکه معیاری برای بازنمایی تقابل‌های فضایی و پهنه‌ای برای بروز تنش در جغرافیای قدرت، سیاست‌های شهری و مناسبات اجتماعی است. بنابراین، دستیابی به نتیجۀ پایدار و مؤثر در این پروژه‌ها نیازمند عبور از رویکردهای محدود به مرمت‌های کالبدی، و حرکت به‌سمت رویکردی همه‌جانبه، مشارکتی، و حساس به نابرابری‌های قدرت است؛ رویکردی که بازتولید روابط زنده و دوسویه میان اکولوژی، اجتماع و شهر را مرکزی قرار دهد و بر همکاری همۀ ذی‌نفعان تأکید کند.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115515_e9ff1149dd1000cbb09891f67cfc579a.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Differences between the Traditional and Modern Urban Fabric of Zavareh Based on the “City Is Not a Tree” Theory: A Comparison of Organic Urban Structure and Tree-Like Structure تفاوت‌های بافت سنتی و مدرن زواره براساس نظریۀ «شهر درخت نیست»: بررسی ساختار شهر ارگانیک در برابر ساختار درخت‌وار 261 271 115416 10.22052/jias.2026.257728.1444 FA علی عبدی دانشجوی کارشناسی‌ارشد معماری مسکن، دانشگاه علم و صنعت ایران غلامحسین معماریان استاد، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران منا آذرنوش دکتری مرمت بنا و بافت‌های تاریخی، دانشگاه هنر اصفهان Journal Article 2025 10 08 In recent decades, urban development, together with growing demographic and functional demands, has significantly transformed the spatial and physical structure of Zavareh. As one of the notable examples of traditional Iranian cities, Zavareh has undergone a gradual transition from its historic fabric toward new, modern urban forms. This process has changed spatial organization, land-use distribution, and patterns of internal connectivity within the urban fabric. This article reviews the existing literature and examines the fundamental differences between the spatial structure of Zavareh’s traditional fabric and its contemporary urban fabric, based on Christopher Alexander’s theory of “A City Is Not a Tree.” It also evaluates the implications of these differences in the transition from the traditional city to the contemporary city. The study aims to explain the spatial structure of the two types of urban fabric, identify traditional spatial patterns, compare them with modern patterns, and propose strategies for incorporating traditional elements into the planning of Zavareh’s new urban fabric. The research adopts a descriptive-analytical method based on library studies and literature review. The main findings from the reviewed sources indicate that the traditional fabric of Zavareh has an organic semi-lattice structure characterized by overlapping functions and high flexibility, which supports sustainability. By contrast, the modern urban fabric follows a tree-like structure with segregated functions, leading to a loss of identity. These differences reflect a transition from human-centered dynamism to isolationist functionalism. در دهه‌های اخیر، روند توسعۀ شهری و افزایش نیازهای جمعیتی و عملکردی، موجب دگرگونی‌های چشمگیری در ساختار فضایی و کالبدی شهر زواره شده است. این شهر به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص شهرهای سنتی ایران، فرایندی از تحول تدریجی از بافت سنتی تاریخی به‌سوی فرم‌های جدید و مدرن شهری را تجربه کرده است؛ روندی که به تغییر در سازمان‌دهی فضاها، استقرار کاربری‌ها و الگوهای ارتباطی درون بافت منجر شده است. این مقاله ، با مرور منابع موجود، تفاوت‌های بنیادین ساختار فضایی بافت سنتی و بافت شهری‌ امروزی زواره را بر پایۀ نظریۀ «شهر درخت نیست» کریستوفر الکساندر بررسی می‌کند و پیامدهای این تفاوت‌ها در گذار از شهر سنتی به معاصر را ارزیابی می‌نماید. اهداف مقاله، توضیح ساختار فضایی دو نوع بافت، شناسایی الگوهای فضایی سنتی، مقایسه با مدرن، و پیشنهاد راهکارهایی برای بهره‌گیری از عناصر سنتی در برنامه‌ریزی بافت جدید شهر زواره است. روش بررسی توصیفی‌تحلیلی بر پایۀ مطالعات کتابخانه‌ای و مرور ادبیات است. مهم‌ترین نکات از منابع نشان می‌دهد بافت سنتی زواره ساختار نیمه‌شبکه‌ای ارگانیک با هم‌پوشانی کاربری‌ها و انعطاف‌پذیری بالا دارد که پایداری را تضمین می‌کند؛ درمقابل، بافت مدرن درخت‌وار با جداسازی عملکردها به بی‌هویتی منجر شده است. این تفاوت‌ها بازتاب گذار از پویایی انسان‌محور به عملکردگرایی انزواگرا هستند. درنتیجه، ادغام روابط ارگانیک سنتی در طراحی معاصر می‌تواند دستیابی به اصول شهرسازی پایدار را تسهیل کرده و برنامه‌ریزان را به استفاده از اصول الکساندر برای احیای هستۀ تاریخی ترغیب نماید.

https://jias.kashanu.ac.ir/article_115416_b85fc8847ddfbc351cfb08b7946ced6d.pdf