دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 The Role of Duration of Presence, Carbon Dioxide Concentration, and Relative Humidity on the Thermal Comfort of Worshippers in Contemporary Mosques of Ilam نقش مدت‌زمان حضور، غلظت دی‌اکسید کربن و رطوبت نسبی هوا بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در مساجد معاصر ایلام 129 152 115420 10.22052/jias.2026.257548.1432 FA کارن فتاحی استادیار، گروه معماری، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران. Journal Article 2025 10 21 The feeling of thermal comfort in religious spaces is one of the key factors affecting the quality of worship and spiritual concentration of worshippers. The presence of temperature and humidity outside the desired range not only leads to thermal dissatisfaction but also leads to a decrease in comfort, creates restlessness, and disrupts the quality of worship. The present study aims to investigate the experimental effect of the levels of humidity variables (50 and 70 percent), the duration of people's presence (20, 40, 60, and 80 minutes), and the amount of carbon dioxide (600 PPM with mechanical ventilation and 1600 PPM without mechanical ventilation) on the feeling of thermal comfort of worshippers in mosques in a laboratory climate chamber. This study was conducted using a three-way analysis of variance (ANOVA) between groups over four months (December to March 2024) with the participation of 160 men in Ilam city. It was analyzed using SPSS version 27 software. The results of the statistical analysis of this study indicate a significant effect of environmental factors on the feeling of thermal comfort of worshippers in mosques. The findings indicate that relative humidity of the air, as one of the environmental quality components, plays a significant role in determining the thermal comfort of the architectural space (p<0.05). Also, carbon dioxide concentration and the duration of the presence of worshipers, as independent factors, affect the thermal comfort index of worshipers (p<0.05). It is noteworthy that there is a significant interaction between relative humidity and the amount of carbon dioxide (p<0.05), which indicates that the combination of these two factors can change the structure of the thermal comfort balance in the architectural environment. However, other interactions, including the relationship between the duration of presence with relative humidity and carbon dioxide, were not statistically significant and no noticeable effect was observed on the thermal comfort status. The results showed that maintaining humidity at the optimal level of 50% and controlling the concentration of carbon dioxide at 600 ppm, as two key factors, are a necessary condition for creating a desirable environment, especially in the long-term presence of worshipers in mosques. This finding emphasizes the need for coordinated design of ventilation and humidification systems in mosques, such that simultaneous provision of desirable air quality and humidity, especially during longer occupancy hours (such as congregational prayers or religious ceremonies), should be prioritized. Therefore, combining passive solutions (such as appropriate materials and natural ventilation) with active systems controlling humidity and air quality can lead to the design of sustainable religious spaces and enhance the spiritual experience of worshippers. احساس آسایش حرارتی در فضاهای مذهبی، یکی از عوامل کلیدی مؤثر بر کیفیت عبادت و تمرکز معنوی نمازگزاران است. وجود دما و رطوبت خارج از محدودۀ مطلوب، نه‌تنها نارضایتی حرارتی را به دنبال دارد، بلکه زمینه‌ساز کاهش آسایش، ایجاد بی‌قراری و اخلال در کیفیت عبادت می‌شود. هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیر تجربی سطوح متغیرهای رطوبت (50 و 70 درصد)، مدت‌زمان حضور افراد (20، 40، 60 و 80 دقیقه) و میزان دی‌اکسید کربن (با تهویۀ مکانیکی 600 PPM و بدون تهویۀ مکانیکی 1600 PPM) بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در فضای مساجد در اتاقک اقلیمی ‌آزمایشگاهی است.<strong> </strong>این پژوهش با استفاده از آنالیز واریانس سه‌طرفه (ANOVA) بین گروهی طی بازۀ زمانی چهارماهه (آذر تا اسفند ۱۴۰۳) با مشارکت 160 مرد در شهر ایلام انجام شد و با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخۀ ۲۷ تحلیل گردید. نتایج تحلیل آماری این پژوهش نشان‌دهندۀ تأثیر معنادار عوامل محیطی بر احساس آسایش حرارتی نمازگزاران در فضای مساجد است. یافته‌ها بیانگر آن است که رطوبت نسبی هوا به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کیفی محیط، به‌تنهایی نقشی معنادار در تعیین آسایش حرارتی فضای معماری ایفا می‌کند (p<0.05). همچنین، غلظت دی‌اکسید کربن و مدت‌زمان حضور نمازگزاران به‌عنوان عوامل مستقل، بر شاخص آسایش حرارتی نمازگزاران اثرگذار است (p<0.05). نکتۀ قابل توجه، وجود اثر متقابل معنادار میان رطوبت نسبی و میزان دی‌اکسید کربن است (p<0.05) که نشان می‌دهد ترکیب این دو عامل می‌تواند ساختار تعادل آسایش حرارتی را در محیط معماری دستخوش تغییر کند. بااین‌حال، سایر تعاملات شامل ارتباط مدت‌زمان حضور با رطوبت نسبی و دی‌اکسید کربن، واجد معناداری آماری نبوده و تأثیر محسوسی بر وضعیت آسایش حرارتی مشاهده نگردید. نتایج نشان داد حفظ رطوبت در سطح بهینه ۵۰  درصد و کنترل غلظت دی‌اکسید کربن در حد ۶۰۰ ppm، به‌عنوان دو عامل کلیدی، شرط لازم برای ایجاد محیطی مطلوب به‌ویژه در حضور طولانی‌مدت نمازگزاران در مساجد است. این یافته بر ضرورت طراحی هماهنگ سیستم‌های تهویه و تأسیسات رطوبتی در مساجد تأکید می‌کند؛ به‌گونه‌ای که تأمین هم‌زمان کیفیت هوا و رطوبت مطلوب، به‌ویژه در ساعات اقامت طولانی‌تر (مانند نمازهای جماعت یا مراسم مذهبی)، باید در اولویت قرار گیرد. ازاین‌رو، تلفیق راهکارهای غیرفعال (همچون مصالح مناسب و تهویۀ طبیعی) با سیستم‌های فعال کنترل‌کنندۀ رطوبت و کیفیت هوا، می‌تواند به طراحی فضاهای مذهبی پایدار و ارتقای تجربۀ معنوی نمازگزاران منجر شود. https://jias.kashanu.ac.ir/article_115420_7022db9d2869a64966142a35f5661220.pdf