دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 The Emergence of Tall Tower Windcatchers in the Skyline of Qom City Based on Historical Illustrated Documents سیر پیدایش بادگیرهای بلند برجی در خط آسمان شهر قم بر مبنای اسناد مصورتاریخی 65 82 115359 10.22052/jias.2026.257996.1457 FA محمد رضائی ندوشن استادیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد Journal Article 2025 11 21 Windcatchers, as key climatic and symbolic elements, play a crucial role in shaping the identity of the skyline in desert cities. Despite Qom’s rich architectural heritage, the chronological and physical evolution of its tower-style windcatchers has remained overlooked compared to cities like Yazd and Kashan. Consequently, many of these elements have been destroyed during modern urban development. This study employs a historical-interpretive approach and a case study strategy to reconstruct the emergence and evolution of Qom’s tower windcatchers from the Safavid to the Pahlavi eras. To this end, 68 Iranian and foreign travelogues were reviewed. By meticulously verifying the dates of the authors' presence in Qom, visual documents—including engravings, paintings, and historical photographs—were analyzed using timeline and historical calendaring techniques. Analysis of the documents reveals that during the early Safavid period (the works of Olearius and Chardin), tall tower windcatchers were absent from Qom’s skyline. The first signs of vertical elements resembling windcatchers appeared in the late Safavid era (Bruyn, 1704). They reached their peak in diversity and frequency during the Qajar period (the works of Flandin, Laurens, and Naseri-era photographers). The findings indicate that tall windcatchers were primarily concentrated in the urban fabric surrounding the Holy Shrine. At the same time, the older eastern sectors (Meidan-e Kohneh) lacked these elements. This research demonstrates that tall tower windcatchers in Qom are a relatively late phenomenon compared to the city’s primary core, emerging in the late Safavid and stabilizing during the Qajar era. The innovation of this study lies in providing a visual chronology of Qom’s skyline transformations, illustrating the gradual decline of this element starting from the early Pahlavi era due to the introduction of modern cooling systems and new urban street layout. بادگیرها به‌عنوان عناصر شاخص اقلیمی و نمادین، نقشی کلیدی در هویت‌بخشی به خط آسمان شهرهای کویری دارند. به‌رغم پیشینۀ غنی معماری در شهر قم، سیر تحول کالبدی و زمانی بادگیرهای این شهر در مقایسه با شهرهایی چون یزد و کاشان مغفول مانده و بسیاری از این عناصر در فرایند توسعۀ مدرن از بین رفته‌اند. این تحقیق با روش تفسیری ـ تاریخی و راهبرد موردپژوهی، به بازخوانی سیر پیدایش بادگیرهای برجی قم از دورۀ صفوی تا پهلوی می‌پردازد. بدین منظور، ۶۸ سفرنامه (ایرانی و خارجی) تورق و با تدقیق زمان حضور صاحبان اثر، اسناد مصور شامل گراورها، نقاشی‌ها و عکس‌های تاریخی براساس تکنیک خط‌زمان و تقویم‌نگاری تاریخی مورد تحلیل قرار گرفتند. تحلیل اسناد نشان می‌دهد که در اوایل دورۀ صفوی (آثار اولئاریوس و شاردن)، بادگیرهای برجی بلند در خط آسمان قم دیده نمی‌شوند. نخستین نشانه‌های عناصر عمودی مشابه بادگیر در اواخر دورۀ صفوی ظاهر شده و در دورۀ قاجار (آثار فلاندن، لورنس و عکاسان ناصری) به اوج تنوع و تعداد خود می‌رسند. یافته‌ها حاکی از آن است که تمرکز بادگیرهای بلند عمدتاً در بافت پیرامونی حرم مطهر بوده و بخش‌های کهن‌تر شرقی شهر (میدان کهنه) فاقد این عناصر بوده‌اند. پژوهش حاضر اثبات می‌کند که بادگیرهای بلند برجی در قم، پدیده‌ای متأخر نسبت به هستۀ اولیۀ شهر هستند که از اواخر صفوی آغاز و در قاجار تثبیت شده‌اند. نوآوری این تحقیق در ارائۀ تقویم مصور از تحولات خط آسمان قم است که نشان‌دهندۀ افول تدریجی این عنصر از دورۀ پهلوی اول به‌دلیل تغییر سیستم‌های تهویه و خیابان‌کشی‌های مدرن است. https://jias.kashanu.ac.ir/article_115359_52e45f2cb3ed443e2915a7b437576cf6.pdf