دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Architectural Typology of Historical Inhabited Castles of Iran گونه‌شناسی معماری قلعه‌های تاریخی مسکون ایران 29 63 115256 10.22052/jias.2025.256367.1368 FA مهتاب غوریانی کارشناس‌ارشد معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران ندا صحراگرد منفرد استادیار، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران سید عباس یزدانفر دانشیار، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران Journal Article 2025 02 12 Study of vernacular architecture of Iran, due to its connection with cultural, social, climatic features and ways of life, holds an important position in understanding the physical and spatial systems of the country. One of the less-known areas in this field is the architecture of villages and scattered settlements, which, because of the lack of documentation and destruction caused by natural and human factors, has confronted researchers with difficulties. Historical investigations show that, until before the Pahlavi period, socio-political conditions and widespread insecurities led houses in many regions to be constructed in the form of fortified castles. Therefore, the study of historically inhabited castles can serve as a reliable reference for understanding vernacular housing in lesser-known regions, enriching vernacular architectural research. This study, aiming at the typology of historically inhabited castles, analyzes their functional and spatial-physical characteristics. The research method is qualitative and includes description and analysis, comparative examination, and case studies. Findings indicate that the typology of these castles requires attention to two elements of scale (urban, neighborhood, and architectural single-building) and function. Based on this, nine main types were identified. Then, twenty-four case studies of historical castles of Iran were selected to cover all scales and functions. The cases were analyzed according to the spatial-physical components of each scale. Results show that at the urban scale, spatial skeleton, urban morphology, and street network; at the neighborhood scale, geometric form, texture granulation, and street network; and at the architectural scale, spatial-functional organization and hierarchy play determining roles in typology. Finally, all cases were placed in the typology table, and their spatial-physical similarities and differences were examined. مطالعۀ معماری بومی ایران، به‌واسطۀ پیوند آن با ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی، اقلیمی و شیوه‌های زیست، جایگاه مهمی در شناخت نظام‌های کالبدی و فضایی کشور دارد. یکی از عرصه‌های کمترشناخته‌شده در این حوزه، معماری روستاها و سکونتگاه‌های پراکنده‌ای است که به‌دلیل کمبود مستندات و تخریب ناشی از عوامل طبیعی و انسانی، پژوهشگران را با دشواری مواجه ساخته است. بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که تا پیش از دورۀ پهلوی، شرایط اجتماعی ـ سیاسی و ناامنی‌های گسترده موجب می‌شد خانه‌ها در بسیاری از مناطق در قالب قلعه‌حصارها ساخته شوند. ازاین‌رو، مطالعۀ قلعه‌های تاریخی مسکون می‌تواند به‌عنوان مرجعی معتبر برای شناخت مسکن بومی در مناطق کم‌آشنا، زمینه‌ساز غنای پژوهش‌های معماری بومی گردد. این پژوهش با هدف گونه‌شناسی قلعه‌های تاریخی مسکون، به تحلیل کارکردی و فضایی ـ کالبدی آن‌ها می‌پردازد. روش تحقیق کیفی بوده و شامل توصیف و تحلیل، قیاس تطبیقی و مطالعات موردی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که گونه‌شناسی این قلعه‌ها مستلزم توجه به دو عنصر مقیاس (شهری، محله‌ای و معماری تک‌بنا) و کارکرد است. بر این اساس، 9 گونۀ اصلی شناسایی شد. سپس 24 نمونۀ مطالعاتی از قلعه‌های تاریخی ایران انتخاب گردید تا تمامی مقیاس‌ها و کارکردها پوشش داده شود. نمونه‌ها بر‌اساس مؤلفه‌های فضایی ـ کالبدی هر مقیاس تحلیل شدند. نتایج نشان داد که در مقیاس شهری، استخوان‌بندی فضایی، مورفولوژی و شبکۀ معابر، در مقیاس محله‌ای، فرم هندسی، دانه‌بندی بافت و شبکۀ معابر، و در مقیاس معماری، سازمان‌دهی و سلسله‌مراتب فضایی ـ عملکردی، نقش تعیین‌کننده در گونه‌بندی دارند. درنهایت، تمامی نمونه‌ها در جدول گونه‌بندی جای‌گذاری شده و شباهت‌ها و تفاوت‌های فضایی ـ کالبدی آن‌ها تدقیق گردید. https://jias.kashanu.ac.ir/article_115256_e59162b63cb34cb395043b9c7e43e760.pdf