دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 28 2026 03 16 Stucco Mihrabs of the Qajar Period in the Kashan Region (1780–1859) محراب‌های گچی قاجاری منطقۀ کاشان (1194ـ1276ق) 5 28 115236 10.22052/jias.2025.257517.1430 FA شیما نگهبان دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان محمدرضا غیاثیان دانشیار، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان محمد مشهدی نوش آبادی دانشیار گروه ادیان و فلسفه، دانشکده ادبیات دانشگاه کاشان Journal Article 2025 08 29 Kashan was one of the most important centers for the production of exquisite ceramic mihrabs during the medieval period; consequently, less attention has been paid to other types of mihrabs in this city. Among these are stucco mihrabs, of which only a few examples from the Seljuk and Ilkhanid periods have survived in the region. After a long hiatus, numerous stucco mihrabs from the Qajar era reappear in Kashan, notable both for their abundance and for their decorative features and inscriptions. Thirteen dated examples have been identified, constructed between 1780 and 1859. Ten of these are located within the city of Kashan, and three are in the surrounding areas. A significant observation is that all the mosques examined in Kashan feature a deviated <em>qibla</em> angle. This article, based on field research, examines various aspects, including the analysis of inscriptional content and the formal structure of the mihrabs. The inscriptions contain the names of God, Quranic verses, hadith, poetry, <em>salāwāt-i kabira</em> (blessings upon the fourteen infallibles), and <em>shahādat-i thālitha</em> (Third Testimony). Formal characteristics include the use of Shirazi muqarnas, simple layered stucco carving (found in only four examples), polychrome tile dados, and mineral-pigment painting on plaster surfaces. To resolve the issue of the oblique <em>qibla</em> direction, Kashan’s architects designed the mihrab walls in a pentagonal form. The second side wall, either from the right or left, bears the inscription of the <em>shahādat-i thālitha</em>, indicating the direction of the <em>qibla</em>. گرچه کاشان در سده‌های میانی از مراکز برجستۀ تولید محراب‌های سفالین به ‌شمار می‌رفت، هم‌زمان نمونه‌هایی از محراب‌های گچی نیز در این شهر ساخته می‌شد که معدود نمونه‌هایی از دوران سلجوقی و ایلخانی در این منطقه برجای مانده‌اند. پس از یک وقفۀ طولانی، با محراب‌های گچی متعددی از دورۀ قاجار در این شهر مواجهیم که هم از جهت فراوانی و هم از جهت تزیینات و کتیبه‌ها حائز اهمیت‌اند. در این میان، سیزده محراب تاریخ‌دار قابل شناسایی است که در خلال سال‌های ۱۱۹۴ تا ۱۲۶۷ق ساخته شده‌اند. ده نمونه در شهر کاشان هستند و سه نمونه در مناطق اطراف؛ اما نکتۀ مهم این است که تمام مساجد بررسی‌شده در کاشان زاویۀ قبلۀ مایل دارند. این مقاله با مطالعۀ میدانی، به مسائلی چون تحلیل محتوای کتیبه‌ها و ساختار شکلی محراب‌ها می‌پردازد. محتوای کتیبه‌ها شامل اسماءالحسنی، آیات قرآنی، احادیث، شعر، صلوات کبیره و شهادت ثالثه است. از ویژگی‌های شکلی آن‌ها می‌توان به کاربرد مقرنس شیرازی، گچ‌بری لایه‌ای ساده (فقط در چهار نمونه)، ازاره‌های کاشی هفت‌رنگ و نقاشی روی بستر گچی با رنگ‌های معدنی اشاره کرد. معماران کاشان برای حل مشکل زاویۀ قبله، دیواره‌های محراب را به‌صورت پنج‌وجهی طراحی کردند و بر دیوارۀ دوم از سمت راست یا چپ، عبارت شهادت ثالثه نوشته می‌شد که نشانگر جهت قبله بود. https://jias.kashanu.ac.ir/article_115236_9bd0bfab175e5347e3847505e3ce0eeb.pdf