دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 14 27 2025 09 21 The Houses of the Historical Fortress of Jandaq: Architectural Characteristics and Dating خانه‌های قلعۀ تاریخی جَنْدَق: ویژگی‌های معماری و تاریخ‌گذاری 25 48 114879 10.22052/jias.2025.256780.1389 FA مریم حیدری کارشناس‌ارشد مهندسی طراحی محیط‌زیست، دانشکدۀ محیط‌زیست، دانشگاه تهران Journal Article 2025 04 30 Located on the southern margin of the Dasht-e Kavir desert, the historical city of Jandaq has long served as a significant settlement. During the Qajar period, Jandaq Fortress encompassed approximately one hundred houses of varying sizes, housing the entire population within its walls. The historical fabric of the fortress is characterized by a dense and interconnected ensemble of affluent residences, the Jāmeh Mosque, a public bathhouse, covered passageways (Sābāts), and a labyrinthine network of alleys. The architecture of the fortress and its houses vividly reflects efforts to ensure comfort, security, and resilience against the harsh desert climate and potential external threats. Jandagh Fortress remains inhabited today, with 23 local households residing. Several of the historic houses have been repurposed as ecolodges, while others stand abandoned or partially ruined. This article presents architectural documentation, describes the components and their functions, and analyzes the spatial relationships among prominent houses within the Jandagh Fortress, including the residences of the Yaghmā, Safāyi, Heshmat, Kāfi, Bitaraf, and Mirzā Abdolkarim. Additionally, the article provides an analysis of key architectural elements, including entranceways and bahārband, eywāns, bādgirs, winter quarters, and kitchens (matbax). Through a critical examination of historical records and written sources, and a comparative analysis with similar structures in Yazd and Meybod—regions sharing geographic and socio-political characteristics with Jandaq—this research offers more profound insights into the architectural legacy of the fortress. Based on the surviving architectural evidence and comparative studies, the tradition of settlement within Jandaq Fortress can be traced back to the 8th century AH (14th century CE), during the Muzaffarid dynasty. However, various additions, alterations, functional changes, and periods of abandonment have shaped its present form. جندق شهری کهن در کنارۀ جنوبی دشت کویر است. در دورۀ قاجار قلعۀ جندق صد خانۀ کوچک و بزرگ داشت و روزگاری همۀ مردم در آن زندگی می‌کردند. بافت تاریخی قلعۀ جندق مجموعه‌ای تودرتو از خانه‌های کوچک و بزرگِ اعیانی، ارسن مسجدجامع، حمام و ساباط‌ها و گذرهای پُر‌پیچ‌و‌خم است. زندگی‌ و برآوردن نیازها و آسایش و امنیت در برابر گرمای کویر و مهاجمان، در معماری قلعه و خانه‌ها نمود آشکار داشته است. قلعۀ جندق امروز زنده است و ۲۳ خانوار با سکنۀ بومی دارد. تعدادی از خانه‌های کهن جندق به اقامتگاه بوم‌گردی تبدیل شده‌اند و تعدادی دیگر خالی و نیمه‌ویران است. در این مقاله به شناخت و ارائۀ اسناد معماری، توصیف اجزا و کارکرد آن‌ها و بررسی روابط فضایی خانه‌های شاخص قلعۀ جندق چون خانۀ یغما، صفایی، حشمت، کافی، بیطرف و میرزا عبدالکریم پرداخته شده است. شناخت عناصر معماریِ خانه‌های قلعۀ جندق، چون درآیگاه و بهاربند، ایوان و بادگیر، زمستان‌نشین و مطبخ بخش دیگری از این مقاله است. بررسی شواهد تاریخی و‌ منابع مکتوب و مقایسۀ تطبیقی این خانه‌ها با خانه‌های مشابه در یزد و میبد که ازنظر جغرافیایی و سیاسی در پهنه‌ای با ویژگی‌های کم‌وبیش مشترک با جندق هستند، ما را به شناخت بهتری از خانه‌ها در قلعۀ جندق می‌رساند. بر پایۀ مستندات و آثار باقی‌مانده و مطالعات تطبیقی، پیشینۀ خانه‌گزینی در قلعۀ جندق به سدۀ هشتم هجری و دورۀ آلِ مظفر بازمی‌گردد هرچند به فراخورِ نیاز و گذشتِ زمان، بخش‌هایی به آن افزوده یا کاسته شده یا تغییر کاربری داده یا رها و ویران شده‌ است. https://jias.kashanu.ac.ir/article_114879_73eaedc84ecec47c516cc75a3bdfcb4d.pdf