دانشگاه کاشان مطالعات معماری ایران 2252-0635 3 6 2022 01 26 A Lost Architecture: Khaniqah in Fifth/Eleventh Century Khurasan معماریِ گم‌شده: خانقاه در خراسان سدۀ پنجم 65 85 111732 FA مهرداد قیومی بیدهندی سینا سلطانی Journal Article 2022 01 26 Khaniqah in the history of Iran, especially in pre-Safavid era, was among the most frequent building types. Nevertheless what we know about its architecture is almost nothing. Identifying the khaniqah architecture requires a vast multi-disciplinary research, which would cover all of the Islamic lands through all of the periods of their histories, based on the most related Arabic, Persian, and Turkish primary sources and also the all remained relics of Sufi and religious architecture. This research is about the Khaniqah architecture in its formation phase, in the first Islamic centuries in its birthplace Khurasan (in Rob’e-i Nishapur). Since the second (AH)/ eighth (AD) century, Sufis gradually inhabited in buildings other than mosques. It was about the fifth (AH)/ eleventh (AD) century that a certain building type dedicated to Sufis was called “khaniqah”. The khaniqah’s content, or its organization, was established by the fifth century Sufi saint Abu-Saeid Abul-Khayr in Khurasan. This organization had some basic elements: from human elements to ritual and ethics. Khaniqah contained various functions: from public functions, such as preaching sessions, to private ones, such as isolation for worship and Sufis ceremonial dance (samā’). As the khaniqah organization, khaniqah building had a variety of open, semi-open, and closed spaces. The open spaces − court and roof − was dedicated to the public functions the closed spaces − gathering hall (jamā’t-khāna), cells (hujras), and the sheikh’s cell (sawma’a) – to the private functions. The semi-open spaces – iwan (suffa) and arcade (riwāq) – were used for semi-private or semi-public functions. The gathering hall, as required by its functions, was a domed hall. The court was located in the center of khaniqah with an iwan in one side (usualy opposite to the court entrance). The gathering hall had access to the court, directly or through the iwan. The cells were located around the court (in its four, three, or two sides) and the entrance was in the middle of one side. خانقاه در طی تاریخ ایران، به‌ویژه تا پیش از صفویه، در زمرۀ بناهای پرشمار بوده است. بااین‌حال، از معماری آن چندان چیزی نمی‌دانیم. برای شناخت معماری خانقاه باید در طی چندین تحقیق در برهه‌های گوناگون تاریخی و مناطق جغرافیایی ایران و جهان اسلام، همۀ منابع نوشتاری عربی و فارسی و ترکی و نیز آثار مرتبط معماری را بررسی کرد. در این تحقیق، به مرحلۀ نخست پیدایی خانقاه در زادگاه آن در ایران، یعنی در سده‌های نخست هجری در خراسان (ربع نیشابور) می‌پردازیم. روش این تحقیق تفسیری‌ـ تاریخی و منبع اصلی آن، منابع اولیۀ نوشتاری مرتبط با خراسان سده‌های نخست است. صوفیان از سدۀ دوم به‌بعد، در مکان‌هایی جز مسجد استقرار یافتند و از حدود سدۀ پنجم بود که بنای خاص صوفیان، خانقاه خوانده شد. مظروف یا سازمان خانقاه در خراسان سدۀ پنجم به دست ابوسعید ابوالخیر قوام یافت. این سازمان ارکانی دارد؛ از ارکان انسانی گرفته تا رسوم خانقاه. کارکردهای خانقاه دامنه‌ای دارد: از عمومی ـ همچون مجلس‌گویی ـ تا خصوصی ـ همچون زاویه‌نشینی و سماع. بنای خانقاه این کارکردها را تحقق می‌بخشید. جای این بنا در درون یا بر کرانۀ شهر یا روستا بود نه در بین راه. اجزای کالبد خانقاه، همچون سازمان آن، طیفی داشت: مکان‌های باز، نیمه‌باز و بسته. مکان‌های باز، یعنی صحن و بام، به‌کارکردهای عمومی اختصاص داشت و مکان‌های بسته، یعنی جماعت‌خانه و حجره‌ها و صومعه، به‌ کارکردهای خصوصی. مکان‌های نیمه‌باز، یعنی صفه (ایوان) و رواق، مقامی بینابینی داشت. جماعت‌خانه، به‌مقتضای نیازها و کارکردش، به‌صورت گنبدخانه بود. صحن در میان کالبد خانقاه قرار می‌گرفت و صفه بر صدر صحن. جماعت‌خانه مستقیماً یا به‌واسطۀ صفه، به صحن مرتبط می‌شد. حجره‌ها بر گرد صحن یا در دو سوی آن می‌نشستند و درآیگاه (دستگاه ورودی) در میانۀ یکی از اضلاع صحن. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111732_9b3397a87587cf3162ee0fe298b9297d.pdf